मुलांची वाढ व विकास

Care of the disabled abstract concept vector illustration. Disability care, downs syndrome, senior on wheelchair, help for old people, professional home nursing services abstract metaphor.

माझ्या स्वप्नातले अपंग शिक्षण

मित्रांनो, आपण सगळे मिळून एक विशेष शाळा चालवत आहोत. आपल्याकडे अपंग विद्यार्थी आहेत, तज्ञ शिक्षक आहेत, भक्कम इमारती आणि शैक्षणिक साधने आहेत. हे सर्व मिळून आपली शाळा आदर्श ठरते. केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर संपूर्ण देशातसुद्धा आपल्या शाळेचा उल्लेख सन्मानाने होतो. तरीही, माझ्या मनात एक वेगळेच स्वप्न आहे – एक अशी शाळा, जिथे केवळ शरीर नाही तर त्याला आत्माही आहे. आजची आपली शाळा जशी आहे, तिला शरीर आहे; पण मला जसा आत्मा अपेक्षित आहे, तो अजून येणे बाकी आहे. तो आत्मा कुठे आहे? तो आहे उपचारात्मक, अनुभवात्मक आणि भावनिक शिक्षण या गोष्टींमध्ये. माझ्या स्वप्नातील शाळेत काय असावे? माझ्या दृष्टीने एक संपूर्ण, आत्म्याने भरलेली अपंग शाळा ही खालील गोष्टींनी समृद्ध असावी: या सगळ्या बाबी शाळेच्या वेळापत्रकाचा भाग असाव्यात. दररोज १५–१५ मिनिटांचा वेळ या उपक्रमांसाठी राखून ठेवला गेला, तर ही शाळा माझ्या स्वप्नातली शाळा ठरेल. योगोपचार योग म्हणजे श्वासावर नियंत्रण ठेवून शरीराच्या हळुवार हालचालींचा अभ्यास.प्रशिक्षित योग शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली मुलांच्या गरजेनुसार योगासनांचा सराव शाळेत रोज १५ मिनिटे सहज करता येतो. “पुस्तक वाचून किंवा कॅसेट ऐकून योग शिकता येत नाही; त्यासाठी तज्ञ शिक्षक हवा.” योगामुळे: संगीत उपचार संगीत हे सर्वांनाच आवडते – विशेष मुलांनाही!त्यात सूर, लय, ताल, भावभावना, गायन, वादन, भेंड्या, आणि खेळ असतो. संगीत शिक्षणातून: नृत्य व नाट्य उपचार नृत्य हे केवळ एक कला नाही, तर ते उपचारही आहे.संगीताच्या तालावर नृत्य करताना: पाळीव प्राणी – पेट थेरपी पाळीव प्राणी म्हणजे मुलांचा विश्वासू मित्र.त्यांच्यासोबत खेळताना: बागकाम बागकाम म्हणजे सर्जनशील, शारीरिक आणि संवेदनात्मक अनुभवाचं एक माध्यम. त्यातून: बिया पेरणे, रोपे वाढवणे, झाडांना पाणी देणे, स्वच्छता राखणे, फळे-फुले तोडणे, आणि त्यावरून कलात्मक वस्तू बनवणे – हे सर्व बागकामाचे भाग असावेत. प्लेथेरपी, आर्ट अ‍ॅन्ड क्राफ्ट खेळ आणि कला हे केवळ मनोरंजन नाही, तर मुलांच्या संपूर्ण विकासासाठी महत्त्वाचे घटक आहेत. व्यवसायपूर्व शिक्षण (Pre-Vocational Training) कामासाठी मानसिक व शारीरिक तयारी शाळेतच सुरु व्हावी. यात शिकवायचे: व्यवसाय शिक्षण (Vocational Training) १६–१८ वयानंतर, विद्यार्थ्यांना त्याच्या आवडीच्या किंवा क्षमतेच्या व्यवसायात प्रशिक्षित करणे. सरकारी धोरणानुसार: या गोष्टी आपण सुरु करणार आहोत. निष्कर्ष माझ्या स्वप्नातली अपंग शाळा म्हणजे अशी शाळा – जिथे शिक्षणासोबत मुलांना जगण्याचे, स्वतःला व्यक्त करण्याचे, आणि आत्मनिर्भर होण्याचे बळ मिळते. आपण सर्व मिळून ही शाळा आत्म्यासह उभी करूया.हीच माझी भावना. हेच माझं स्वप्न. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

माझ्या स्वप्नातले अपंग शिक्षण Read Post »

heat stroke child almost fainting under sun

बाल उष्माघात : गंभीर परिणाम व सोपा उपाय

मार्च महिना आला की तापानी फणफणलेली मुलं दवाखान्यात यायला सुरुवात होते. या तापाचं कारण लक्षात आलं नाही तर आग रामेश्वरी बंब सागेश्वरी अशी स्थिती निर्माण होते. ही उन्हाळयाची आग बाळांना फार त्रास देते. उष्माघात हा एक वर्षाखालील मुलांचा विशेषतः नवजात बालकांचा खास आजार आहे. कच्चे तपमान नियंत्रण :-शरिराच्या तपमानाचे नियंत्रन करणारे एक केंद्र मेंदुमध्ये असते हवेचं तपमान वाढलं की घाम येवून शरिर थंड होतं. लहान बाळांच तपमान नियत्रंण केंद्र अपरिपक्व असल्याने व्यवस्थित काम करत नाही. पत्रा तापतो, भांडी तापतात तशी मुलंही तापतात. बाल उष्माघाताची कारणे व उपाय :- उष्ण न खेळणारी हवा :पत्र्याचे छप्पर, कमी उंचीच्या छताची खोली, खेळती हवा नसलेली कोंदट खोली असेल तर उष्माघाताची शक्यता खूप जास्त असते. बालउष्माघात व्हायलाउन्हातच जायला हवे असे नाही. 15 दिवसाच्या बाळाला सुध्दा बालउष्माघात होऊ शकतो. त्यासाठी खोली थंड हवी. नसेल तर करायला हवी. कुलर लावणे पंखा लावणे, दारं खिडक्यांवर ओल्या चादरी टॉवेल टाकणे इ. उपाय करता येतात. खेडयातील आयांनी दुपारच्या वेळी बाळाला घेऊन दाट सावली असलेल्या झाडाखाली बसावे. लिंबाची सावली छान गारवा देते. बाळाला ताप आला असता दारं खिडक्या बंद, पंखे बंद करुन बाळाला जास्त त्रास होतो. अंगावरचे कपडे : मोठया माणसांना उकडायला लागलं तर ते हलके, पातळ, सुती कपडे घालतात. पण तापलेल्या बाळाला टोपी, स्वेटर, ब्लॅकेटमधे दडपून ठेवतात. हे उपाय ताप वाढवणारे आहेत. वारं लागू नये “बाधेल” अशा गैरसमजुतीपायी बाळाचे नुकसान होते. बाळाला कमीतकमी, हलके, सुती कपडे घालावे तापलेल्या बाळाला उघडे ठेवणे सर्वात उत्तम. शरिरातील पाण्याचे प्रमाण :वाढलेले तपमान कमी करण्यासाठी देवाने फक्त एकच यंत्रणा आपल्या शरिरात बसवली आहे. तपमान वाढले कि घाम येतो. त्याचे बाष्पीभवन होण्यासाठी शरिरातील उष्णता वापरुन शरिर थंड होते. बाहेरुन कोरडया माठातले पाणी गार होत नाही. त्याचप्रमाणे घाम न आलेल्या बाळाचे तपमान वाढतच जाते. अशा बाळाला दिवसातून तीन चार वेळा गार पाण्याने पुसून घ्यायला हवे. उन्हाळयामुळे, उलटी जुलाबामुळे किंवा आजारपणात अन्नपाणी, अंगावरचे दूध न घेतल्यामुळे शुष्कता स्थिती निर्माण होते. शरिरात पाणी कमी असेल तर ताप येवून सुध्दा शरिर घामावाट पाणी बाहेर सोडू शकत नाही. पॅरासिटॅमॉल क्रोसीन हे औषध घाम आणण्याचे काम करते. शुष्कता स्थिती असेल तर पॅरासिटॅमॉलचा गुण येत नाही. तेव्हा शुष्कता स्थितीचे निदान करुन पाणी पाजले तरच ताप उतरतो अन्यथा नाही. बालउष्माघाताने अनेक मत्यू होतात. खुप रडणा-या व बेफाम तापलेल्या बाळाला योग्य निदान न झाल्याने अॅटिबायोटिक व झोपेच्या औषधांचा मारा केला जातो. पण मूळ कारण दूर न झाल्याने मुल तापतच राहते व रडतच राहते. त्यासाठी लहान बाळांच्या कुटुंबानी व फॅमिली डॉक्टरांनी बालउष्माघाताची शक्यता मनात ठेवली पाहिजे. तो होऊ नये म्हणून काळजी घेतली पाहिजे, झाल्यास वेळेवर निदान करुन उपचार केले पाहिजे, नाहीतर ही सुंदर नाजूक फुलं रणरणत्या उन्हाळयात नाहक कोमेजून जातील. बालउष्माघाताची लक्षणे व उपाय : कडक उन्हाळा, बंद खोली, भरपुर कपडे, शुष्कता स्थिती अशी परिस्थिती निर्माण झाली म्हणजे बालउष्माघाताची सर्व तयारी पुर्ण झाली असे समजावे. या परिस्थितीत योग्य ते बदल केले नाही तर आजाराच्या गांभीर्याप्रमाणे बालउष्माघाताच्या तीन पाय-या ओळखता येतात. पायरी तापमान (फॅ.) हृदयाचे ठोके डोळे तोंड व जीभ लघवी इतर लक्षणे उपाय पायरी 1 99 ते 101 150 खाली थोडे खोल सुकलेली कमी खूप रडणे, आतडी, चेहरा लाल मीठ-साखर पाणी, जलसंजीवनी, ओल्या फडक्याने पुसणे पायरी 2 101 ते 104 150 ते 200 खूप खोल थोडा ओलावा 8 तास नाही रडणे, दम लागणे अॅडमीट, सलाईन पायरी 3 104 वर 200 वर खोल व मऊ पूर्ण कोरडे 12 तास नाही दम लागणे, झटका येणे, बेशुद्ध होणे अॅडमीट, थंड करणे, थंड खोली, थंड पाण्याने उपचार, तातडीचा औषधोपचार – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास) #

बाल उष्माघात : गंभीर परिणाम व सोपा उपाय Read Post »

Two young boys energetically competing in a soccer match on a grassy field.

उन्हाळ्याचा ताप आणि शाळेतली मुले

ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप यावा. त्यांनी उन्हात खेळावे. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप येऊ नये. त्यांनी सावलीत खेळावे. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप यावा, त्यांनी टोपी न घालता बाहेर हुंदडायला जावे. म्हणजे मस्त डोकं तापतं. फणफणून ताप येतो. हॉस्पिटल मधे इंजेक्शन सलाईन मिळतात. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप येऊ नये, त्यांनी टोपी घालून बाहेर जावे. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप यावा, त्यांनी चपला न घालता तापलेल्या फरशीवर पाय ठेवावे. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप येऊ नये, त्यांनी चपला घालून घराबाहेर पडावे. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप यावा, त्यांनी अज्जीबात पाणी पिऊ नये. आणि खुशाल रणरणीत उन्हात भर दुपारी सायकल दामटावी. पाणी कमी पिले तरच उन्हाळा बाधतो. ज्या मुलांची इच्छा आहे ताप येऊ नये, त्यांनी भरपूर पाणी प्यावे. चोवीस तासात सहापेक्षा जास्त वेळा सू व्हायला हवी. अगदी आकडा मोजा. भरपूर पाणी पिणाऱ्याला उन्हाळा बाधत नाही. तर बच्चमजी, तुम्हीच ठरवा, उन्हाळ्यात काय करायचे. काय नाही करायचे. शाळेतल्या मोठ्या मुलांना एवढं तरी आपलं आपल्यालाच समजायला हवे. ते सांगायला आई कशाला लागते! एवढे बोलून “उन्हाळ्याचा ताप आणि शाळेतली मुले” या विषयावरचं माझं भाषण मी समाप्त करतो. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

उन्हाळ्याचा ताप आणि शाळेतली मुले Read Post »

doctor and girl doing health check up

बालपणाचे विज्ञान 2

7) लसीकरण 8) औषधे 9) ताप 10) नवजात बाळ 11) प्रथा आणि अंधश्रद्धा 12) डॉक्टर आनंदी बालपण = यशस्वी मोठेपण – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

बालपणाचे विज्ञान 2 Read Post »

child-adoption

मूल नाही म्हणून कुढत का बसता, दत्तक घ्या ना

होईल हो. आत्ता तर जेमतेम दोन अडीच वर्ष होताहेत लग्नाला. इथून होते सुरुवात एका दुष्टचकाची. मागून लग्न झालेल्या भावंडांना पहिले मूल झाले की पहिल्यांदा मनात पाल चुकचुकते. आपल्याला कधीच मूल होणार नाही काय ? डॉक्टरी उपाय सुरु होतात. येणारीप्रत्येक मासिक पाळी नैराश्याचे झटके देअून जाते. उध्वस्त जीवनाचा अर्थ समजता. चिडचिडहोते. भांडणे वाढतात. निष्कारण एकमेकांना दुखावले जाते. समंजस कुटुंबातल्या समंजस जोडप्यांना ‘दोष कुणाचा’ यात रस नसला तरी “गिल्टी फीलिंग” काढून टाकावे लागते. प्रयत्नांची पराकाष्ठा सुरु होते. मिळेल तो सल्ला ऐकण्याची प्रवृत्ती वाढते. न जाणो या मार्गानेयश आले तर ! आशा मरत नाही. मन हार मानायला तयार होत नाही. पण हळूहळू मूल कधीच होणार नाही हे मनाला समजायला लागतं. अनेक वर्ष ज्या डॉक्टरांवर देवासारखी श्रध्दा ठेवली असते, जो डॉक्टर सुप्रसिध्द, यशस्वी, तज्ञ, बुध्दिमान वाटला असतो तोच डॉक्टर अचानक वेळ खाअू, पैसेखाअू, कच्चा वाटू लागतो. कशाला फुकट चकरा मारायच्या असे वाटू लागते. आपण उगीच या डॉक्टरच्या नादी लागलो असे वाटले म्हणजे समजावे प्रयत्नांचा अंत आला आहे. पाच, दहा, पंधरा वर्षांनी मूल झालेली माणसे दिसायला लागली म्हणजे समजावे, आता पुरे ! वाईट दोघांनाही वाटत असतं. कुचंबणा तर होतेच. पण वाईट वाटतं हे स्पष्टपणे बोलायला मन नकार देतं. मूल नाही म्हणून आमचं काही बिघडत नाही. आम्ही आनंदी आहोत. असं चारचौघात आवर्जून सांगण्यात माणूस धन्यता मानतो. समाजात न मिसळण्याची प्रवृत्ती वाढते. मनातून कुढत असतांनाच चेहरा मात्र आनंदी, सुखी माणसाचा चढवला जातो. आमच्या आयुष्यात काही त्रुटी नाही, भावंडांची मुले आपलीच आहेत की, असं आवर्जून इतरांना सांगितले जाते. पण या वाक्यांतला फोलपणा लवकरच लक्षात येवू लागतो. चेह-यावर वय दिसू लागते. अकाली प्रौढत्वाच्या खुणा ओळखायला येतात. या परिस्थितीत काही नशिबवान जोडप्यांना दत्तकाची माहिती मिळते. समोरासमोर कुणी सांगितलं तर पटकंन पटत नाही. पण ही दत्तकाची सुचना योग्यवेळी जोडप्यांच्या मनात रुजायला लागते. पहिली प्रतिक्रिया विचार बाजूला सारायची असते. नाही. आपल्या ‘टॅडिशनल फॅमिली” मधे इतका मॉडर्न विचार चालायचा नाही असे वाटते. पण ते खोटे असते. कारण आजकाल कोणच्याच ‘फॅमिली’ तितक्या ‘टॅडिशनल’ नसतात. आणि दत्तक हा सुध्दा इतका काही ‘मॉडर्न’ विचार राहिलेला नाही. कुणाचे तरी प्रोत्साहन, वाचन, किंवा उदाहरण पाहून दत्तकाची कल्पना जोडप्यापैंकी कुणाच्यातरी एकाच्या मनात रुजायला लागते. दोघांनीही चर्चा केली तर ती लवकर रुजते. दोघांच्याही मनात प्रश्न असतो. दुस-याला काय वाटेल. माझे विचार तुझ्यावर लादले तर जाणार नाही ना, असे निष्कारणच म्हटले जाते. दोघांनी एकदा हा विचार मान्य केला की एकदम आयुष्य बदलते. अचानक डोक्यात लख्ख उजेड पडतो. जीवनातला आनंदाचा मार्ग स्पष्ट दिसायला लागतो. मग प्रश्न येतो ‘जग काय म्हणेल याचा नातेवाईक, कुटुंबिय समाज यांच मत विचारत बसणे हा मूर्खपणा असतो. कुटुंबियांना विश्वासात घ्यावेच लागते. पण निर्णय स्वतःचा स्वतःच घ्यायचा असतो. मूल दत्तक घेण्याचा निर्णय कुटुंबियांना सांगितला तर सगळयांनाच तो आवडतो. मत विचारलं तर मात्र फाटे फुटू शकतात. कोणी म्हणतं नात्यातलं घेवू, नात्यातलं मूल हे नातेवाइकाचंच राहतं. “जन्मभरं मूल कसं हवं”? संपूर्णपणे आपलं. त्याला आपल्याशिवाय दुसरे आईवडिल नको. तरच ते कुटुंब बनतं. नाहीतर ‘यांच मूल त्यांनी संभाळलं हे बीरुद जन्मभर राहतं. आणि अशी मुलं असतात. त्या मुलाला आई वडिल नसतात आणि अशा मुलांना आई वडिल मिळवून देण्याचं कार्य करणा-या समाजसेवी संस्था असतात. संस्थेकडे जाणे ही सुध्दा एक महत्वाची पायरी असते. संस्थांकडे कुमारीमातांची, आईला सामाजिक कारणांनी सांभाळ करणं अशक्य असलेली मुले येतात ही मुले कायदेशीररित्या त्यांच्या जन्मदात्या आयांनी संस्थेकडे सुपूर्द केलेली असतात. संस्था त्या मुलांचे पालनपोषण करत असते. संस्थेकडे जावून मूल कायदेशीरित्या दत्तक घेणं श्रेयस्कर असतं. संस्थेचे नियम, कागदपत्रांची पूर्तता व लागणारा वेळ परवडला, पण खाजगीरित्या डॉक्टरांकडून आणून संभाळलेलं मूल परवडत नाही. त्यात धोका असतो. जन्मदात्याचा नाव पत्ता व मूल नेलेल्याचा नाव पत्ता कुणालाही मिळू शकतो. पुढेमागे कायदेशीर कटकटी निर्माण होवू शकतात. तेकुठल्याही परिस्थितीत टाळायलाच हवे. संस्थांकडून दत्तक मिळण्याची पध्दत पूर्ण देशात एकच अशी कायद्याने मान्यता दिलेली पध्दत असते. ती मुलांच्या व आईवडिलांच्या दोघांच्याही दृष्टीने फायद्याची असते. संस्थेमधे पहिली भेट होते ती समाजसेविकेची किंवा सोशलवर्करची. या उच्चशिक्षित, प्रशिक्षित, अनुभवी व सह्दयी असतात. त्यांना संपूर्ण सहकार्य देणा-या जोडप्यांची दत्तकमूल घेण्याची प्रक्रिया सुरळीत व आनंददायी ठरते. त्या इंटरव्हयू घेतात, घरी भेट देतात, तुमचं घर त्यातली माणसं दिलेल्या मुलाला योग्य राहतील कि नाही हे बघतात. काही कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागते. मग तुमचा अर्ज दाखल होतो. यात 2-4 महिने जाउ शकतात. मूल निवडण्याआधी किंवा दाखवण्याआधी सोशलवर्कर तुमच्याशी चर्चा करतात तुमची तयारी करुन घेतात. मुलगा की मुलगी हा प्रश्न प्रत्येकाला सोडवावा लागतो. तुमच्या, तुमच्या कुटुंबाच्या रंग रुपाशी मिळते जुळते शोधून 1 किंवा 2 मुले दाखवली जातात. बहुतेक “होणा-या आयांना” दाखवलेले पहिलेच मूल आवडते. “प्रथमदर्शनी प्रेम” म्हणतात तसलीच ही भवनात्मक भानगड असते. मूल घरी यायला साधारणपणे 3 ते 9 महिने एखाद्या वेळेस वर्षसुध्दा लागू शकते. तशी गर्भारपणातसुध्दा बाळ यायला नउ महिने वाट पहावीच लागते की. फार उताविळपणा करुन चालत नाही! मूल आल्यावरची परिस्थिती म्या पामराने काय वर्णावी! अहो आनंदसोहळाच तो! सर्व मळभ निघून जाते. सुखाचा पेला काठोकाठ भरल्याची जाणीव होते. हा निर्णय घ्यायला इतकी वर्ष वाया घालवली याची प्रकर्षाने जाणीव होते. ‘बेटर लेट वॅन नेव्हर’ म्हणून स्वतःची समजूत घालणंच आपल्या हातात असतं. शेवट गोड ते सगळं गोड म्हणतात तसं. पण इथं तर एका नव्या आयुष्याची, एका नव्या कुटुंबाची सुरुवात असते. नवा संसार म्हणजे नव्या अडचणी विवंचना आल्याच की. त्याशिवाय त्याला संसार कसं म्हणणार. मधून मधून याचे जन्मदाते कोण असतील. कोणत्या जातीचे असतील असले उत्तर नसलेले प्रश्न मनात उद्भवतात. एखादी बाई ‘दत्त’ म्हणून समोर येवून उभी राहिली आणि “हे माझं मूल आहे” अस म्हणू लागल्याची दिवास्वन्प्नसुध्दा पडू शकतात. पण ते सगळे मनाचे खेळ असतात. ‘कूठून आलं आणि कुठे गेलं’ हे गुपित असतं. ते कुणालाही माहित नसतं. म्हणूनच संस्थेमार्फत कायदेशीर दत्तक यशस्वी ठरतं. आपण आपल्या मुलावर व भविष्यावर नजर ठेवावी. भूतकाळाच्या जोखडीतून मुक्त व्हावं हेच बरं. मूल आल्यावर सगळयांना बिनधास्तपणे आम्ही मूल दत्तक घेतलयं म्हणून सांगावं. अजिबात लाजू नये. ते एक आयुष्यातल यश आहे. ते तसंच समाजाला सांगितलं तर समाजाला आपलं कौतुक करण्याशिवाय पर्यायच राहत नाही. तुम्ही जर खोटं बोलला किंवा लपवाछपवी केली तर उघडे पडतं. लोक निश्तिच टिंगल करतात. दत्तकाचं तसं संपूर्ण प्रकरणच “आहे ते आनंदाने मान्य करणे व कौटुंबिक जीवन सुखी करणे.” यावर अवलंबून असतं. हे तत्व ज्याला समजलं त्याचा दत्तक यशस्वी झाला. मुलाची वाढ व प्रगति ही जास्त करुन त्याच्या आजूबाजूच्या लोकांवर आणिवातावरणावर अवलंबून असते. अनुवांशिकता व त्याच्या जन्मदात्या मातापित्यांच्या आर्थिक – सामाजिक परिस्थितीचा त्यावर काहीच परिणाम नसतो हे समजून घ्यायला हवे. कोणत्याही मुलाला विकासासाठी प्रेम, शिस्त व सुरक्षितता या तीन गोष्टींचा योग्य समन्वय साधावा लागतो. तसाच व तितकाच तो दत्तक मुलासाठीही साधावा लागतो. मुलाच्या वागणुकीचा बुध्दिमत्तेचा व यशाचा संबंध त्याच्या जन्मदात्यांशी न लावता पालनकर्त्या आई-वडिलांशी लावला तर यश निश्चित मिळते. तू दत्तक आहे असं एका दिवशी

मूल नाही म्हणून कुढत का बसता, दत्तक घ्या ना Read Post »

बालकल्याण केंद्राच्या मूकबधिर मुलींचा प्रेरणादायी प्रवास

आत्मविश्वासाचा उत्सव: मूकबधिर मुलींचा प्रेरणादायी प्रवास

स्टेजवर नृत्यात रमलेल्या त्या मुली पाहून एक क्षणभर थांबलो. पहिल्या-दुसऱ्या वर्षाच्या कॉलेजमधल्या मुली वाटाव्यात, इतकं आत्मविश्वासानं नाचत होत्या. चेहऱ्यावर तेज, ड्रेस छान, नृत्यात कमालीची ग्रेस! पण या मुली कोण होत्या? त्या आमच्या बालकल्याण केंद्रातील सहावी-सातवीच्या मूकबधिर मुली होत्या. त्यांच्याकडे पाहिल्यावर लक्षात आलं—या एका नृत्यामुळे त्यांची स्वतःविषयीची प्रतिमा कशी बदलली आहे! कदाचित, त्यांच्या मनात किंवा त्यांच्या आई-वडिलांच्या कल्पनेतही कधी आलं नसेल की त्या एवढ्या स्मार्ट, मॉडर्न आणि आत्मविश्वासानं भरलेल्या दिसू शकतात. पण आज त्या स्टेजवर होत्या, संपूर्ण आत्मविश्वासाने नृत्य सादर करत होत्या. ही आहे खरी ‘नर्चरिंग’ची जादू! हे सहजसाध्य नव्हतं. त्यांच्या कर्तृत्ववान, दूरदर्शी शिक्षकांनीच ही कल्पना सुचवली, त्यांना स्टेजवर आणलं. त्यांना ऐकू येत नाही, तरीही त्यांनी संगीत समजून घेतलं, ताल धरला, नृत्यातून भाव व्यक्त केले. हे काही साधं काम नाही! हे नुसतं नृत्य नव्हतं; हा आत्मविश्वासाचा उत्सव होता, हा स्वत्वाचा शोध होता! आज या मुली स्वतःला कधीच ‘डॅमेजड पीस’ किंवा ‘डिसेबल्ड’ मानणार नाहीत. त्यांची स्वतःविषयीची ओळख बदलली आहे. हाच खरा विजय आहे! यश म्हणजे अजून काय असतं? हे शक्य केलं शिक्षकांनी, कर्मचाऱ्यांनी! या मुलींच्या आयुष्यात हा बदल घडवून आणणाऱ्या शिक्षक-शिक्षिका, प्रशिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांचे मनःपूर्वक आभार. त्यांनी या मुलींमध्ये आत्मविश्वास, कौशल्य आणि आत्मसन्मान रुजवला. माझ्या टीमने, माझ्या स्टाफने आणि शिक्षकांनी माझी स्वप्नं प्रत्यक्षात आणली आहेत. याचसाठी केला होता अट्टाहास! मूल केवळ शिकावं एवढ्यावरच माझा विश्वास नाही. त्यांचं व्यक्तिमत्त्व खुलावं, त्यांना स्वतःची ताकद उमगावी, ते आत्मनिर्भर बनावेत—यासाठीच हा प्रयत्न! आणि आज, या स्टेजवरच्या मुली पाहिल्यावर वाटतं—होय, हे स्वप्न पूर्ण होतंय! – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

आत्मविश्वासाचा उत्सव: मूकबधिर मुलींचा प्रेरणादायी प्रवास Read Post »

Tuberculosis in children

या बाळाला टी.बी. तर नसेल ना ? शंका कधी घ्यावी ?

#24 लहान मुलांमध्ये टी.बी. (क्षयरोग) ओळखणे कठीण असते. बाळ खूप आजारी होईपर्यंत लक्षणे स्पष्ट दिसत नाहीत, त्यामुळे निदान उशिरा होते. जुनाट संसर्ग आणि मुलाच्या वाढीतील अडथळा यावरून टी.बी.चा संशय घ्यावा लागतो. प्रतिकारशक्ती कशी आहे, यावर बऱ्याच लक्षणांचे स्वरूप अवलंबून असते. लहान मुलांमध्ये टी.बी. कशी होते? टी.बी.चे जंतू मोठ्या माणसांमधून लहान मुलांमध्ये संक्रमित होतात. परंतु, सगळीच मुले आजारी पडत नाहीत. ज्यांची प्रतिकारशक्ती चांगली असते, ती मुलं टी.बी.च्या जंतूंशी लढू शकतात आणि निरोगी राहतात. प्रतिकारशक्ती कमी असल्यास टी.बी. जंतू हळूहळू शरीरात पसरतात, फुफ्फुस आणि लिम्फ नोड्समध्ये संक्रमण वाढते, आणि मग मुलं आजारी पडतात. पालकांना शंका कधी घ्यावी? लहान मुलांमधील टी.बी.चे निदान मुख्यतः संशयावर आधारित असते. संशय घेण्यास मदत करणाऱ्या 10 मार्गांपैकी पहिले चार लक्षणे वारंवार दिसतात, तर उर्वरित सहा क्वचितच दिसतात. वारंवार आढळणारी चार लक्षणे क्वचित आढळणारी सहा लक्षणे टी.बी. ओळखण्यासाठी काय करावे? वरील लक्षणांवरून संशय येत असेल तर त्वरित बालरोगतज्ञाचा सल्ला घ्या. टी.बी.चे निदान आणि उपचार लवकर सुरू केल्यास मुलाला गंभीर परिणामांपासून वाचवता येते. निष्कर्ष लहान मुलांमधील टी.बी.चे निदान करण्यासाठी वेळीच संशय घेणे आणि योग्य उपचार सुरू करणे गरजेचे आहे. मुलांच्या आरोग्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला नियमितपणे घ्या, कारण योग्य माहितीमुळे बाळाचे आरोग्य चांगले राखता येते. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

या बाळाला टी.बी. तर नसेल ना ? शंका कधी घ्यावी ? Read Post »

Physician examine and playing with child

बाळ छान आहे, आजारी आहे, की सिरियस आहे? ओळखायला शिका

पालक म्हणून आपण मुलांच्या आरोग्याबद्दल काळजी करणे स्वाभाविक आहे. बाळ “छान” आहे की “आजारी” आहे हे ओळखणे प्रत्येक पालकाला जमलेच पाहिजे. पण हे कसे ओळखावे? बाळाचा आरोग्य टप्पा समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कारण लहान मुलांमधील आजार वेगवेगळ्या टप्प्यांमधून जातात. योग्य माहितीच्या आधारे योग्य निर्णय घेणे हाच पालकत्वाचा गाभा आहे. बाळ “छान” आहे की “आजारी” आहे? जर बाळ छान असेल तर उगाचच काळजी करायची गरज नाही. परंतु, बाळ आजारी दिसत असेल तर ते ‘वेळेत’ डॉक्टरांपर्यंत पोहोचले पाहिजे. गंभीर आजारी बाळाला क्लिनिकच्या वेटिंग रूममध्ये थांबवणे चुकीचे आहे. म्हणूनच, बाळ कोणत्या टप्प्यावर आहे हे समजणे महत्त्वाचे ठरते. बाळाच्या आरोग्याचे टप्पे बाळाच्या आरोग्य स्थितीचे मुख्यतः सहा टप्पे असतात: पालकांना काय करावे? बाळाचे आरोग्य ओळखण्यासाठी मेंदूच्या क्रियाकलापांकडे लक्ष द्या. बाळाचे वागणे, खाणे, खेळणे आणि रडण्याच्या पद्धतीत बदल दिसला तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. बाळ थोडे गळून गेलेले दिसले तरी डॉक्टरांकडे जाणे चांगले. कारण, लहान मुलांची तब्येत झपाट्याने बिघडू शकते. निष्कर्ष बाळ छान आहे की आजारी आहे हे ओळखण्यासाठी थोडी माहिती आणि सराव लागतो. आपल्या जवळच्या बालरोगतज्ञाचा सल्ला वेळोवेळी घ्या. लहान मुलांच्या आरोग्यासाठी डॉक्टर फक्त औषधांसाठी नसून योग्य मार्गदर्शनासाठीही महत्त्वाचे आहेत. पालकांनी ही माहिती लक्षात घेतली तर बाळाच्या आरोग्याची योग्य काळजी घेणे शक्य होईल. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

बाळ छान आहे, आजारी आहे, की सिरियस आहे? ओळखायला शिका Read Post »

A doctor consulting with parents while holding a smiling baby.

21 व्या शतकातील पालकांना बालपणाचे विज्ञान माहित असायलाच हवे

#22 आता जुन्या काळचे पालकत्व कसे चालेल? काळ बदलला, जग बदलले. शामच्या आईचे जग आता कुणालाही निर्माण करता येणार नाही. कौटुंबिक आणि सामाजिक रचना बदलल्याने, एकट्या पडलेल्या तरुण आई-वडिलांना आता आत्मनिर्भर होण्याशिवाय पर्याय नाही. बालपणाच्या प्रत्येक वयात आणि टप्प्यावर योग्य माहितीच्या आधारे त्यांना निर्णय घ्यावे लागणार आहेत. आता यापुढे मुलांना वाढवण्यासाठी फक्त “प्रेम, काळजी आणि पालकांचे सामान्य ज्ञान” पुरेसे ठरणार नाही. मुलांचे संगोपन करण्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरतो. परंतु सुशिक्षित पालकांमध्येही अजून वैज्ञानिक दृष्टिकोन नसल्याचे दिसून येते. त्यांना माहित नाही हेच त्यांना माहित नसते. मुलांच्या संगोपनासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन का महत्त्वाचा? मुलांचे आरोग्य, आजार, आहार, वाढ, विकास, वागणूक, शिक्षण, मानसशास्त्र आणि अशा बालपणातील सर्व बाबींची खरी वैज्ञानिक माहिती पालकांना असणे आवश्यक आहे. समस्या निर्माण होऊच नयेत म्हणून काय करायचे, आणि काही समस्या निर्माण झाल्यास त्यांचा सामना कसा करायचा, हे पालकांना माहित असले पाहिजे. आजच्या पालकांची सर्वात मोठी समस्या माहितगार व्यक्तीशी संपर्काचा संपूर्ण अभाव हीच आजच्या पालकांची सर्वात मोठी समस्या आहे. आपल्या जवळचा बालरोगतज्ज्ञ हीच सर्वोत्तम माहितगार व्यक्ती आहे. लोकांना असे वाटते की डॉक्टर फक्त आजारासाठी किंवा लसीसाठीच आहेत. “बाळ आजारीच पडत नाही,” किंवा “लस सरकारी आहे, ती मोफत मिळते,” मग डॉक्टरची गरजच काय? परंतु बाळासाठी डॉक्टर केवळ आजारासाठी नाहीत; बालपणातील सर्व समस्यांवर योग्य माहितीसाठीही डॉक्टरच हवेत. शेजारीण किंवा आजीपेक्षा डॉक्टरला जास्त समजते. बाळ नॉर्मल आहे का? नॉर्मल रेंजमध्ये आहे का? काहीतरी चुकतंय का? किंवा बाळ बिघडलेले आहे का? काळजी करण्यासारखे आहे का? हे पालकांनाच ओळखता आले पाहिजे, आणि त्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरतो. मुलांच्या विकासाच्या टप्प्यांची ओळख लहान मूल ही मोठ्या माणसाची छोटी प्रतिकृती नसते. जसे फुलपाखराच्या अंडे, अळी, कोश आणि फुलपाखरू अशा विकासाच्या अवस्था असतात, तशाच मानवी विकासाच्या गर्भावस्था, नवजात, शैशव, शालेय, किशोरावस्था, पौगंडावस्था, तारुण्य, प्रौढावस्था आणि वृद्धावस्था अशा टप्प्याही असतात. प्रत्येक टप्प्यात: वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे काय? वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे संस्कृती आणि कौटुंबिक परंपरांकडे दुर्लक्ष करणे नव्हे. योग्य माहिती मिळवून त्याआधारे निर्णय घेणे, याचा अर्थ होतो. निष्कर्ष म्हणूनच 21 व्या शतकातील पालकांना बालपणाचे विज्ञान समजणे आणि योग्य माहिती घेणे अनिवार्य आहे. आपल्या मुलांच्या आरोग्यासाठी, विकासासाठी आणि भविष्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोनासह पुढे जाणे ही काळाची गरज आहे. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

21 व्या शतकातील पालकांना बालपणाचे विज्ञान माहित असायलाच हवे Read Post »

Injecting

अनावश्यक इंजेक्शन्स: एक गंभीर समस्या

#19 इंजेक्शन आवश्यक असतात का? बहुतेक लोकांना वाटतं की इंजेक्शन दिल्याशिवाय औषधांचा प्रभाव जाणवत नाही. ही लोकांची मानसिकता आहे. मात्र, डॉक्टर म्हणून आम्हाला हे स्पष्टपणे माहीत आहे की तोंडाद्वारे दिलेली औषधे देखील तितकीच प्रभावी असतात, आणि अनेक वेळा इंजेक्शन आवश्यक नसतात. आम्ही, डॉक्टर, स्वतःच्या मुलांसाठी किंवा स्वतः आजारी असलो तरी उगाचच इंजेक्शन घेत नाही. मात्र, समाजात अशी समजूत आहे की “इंजेक्शन दिलं की आजार पटकन बरा होतो.” या समजुतीमुळे लोक डॉक्टरांकडे जाऊनही “सुई हवी” असं आग्रहाने सांगतात. अनावश्यक इंजेक्शनांचे दुष्परिणाम इंजेक्शन दिल्यावर त्याचे काही गंभीर दुष्परिणाम होऊ शकतात. गळू होणे, पोलिओसारखे आजार होणे, नसांना किंवा स्नायूंना कायमची इजा होणे, त्वचेवर रिऍक्शन होणे असे परिणाम डॉक्टरांना माहित आहेत. मात्र, हे दुष्परिणाम लोकांना माहित नसतात. लोकांच्या समाधानासाठी किंवा “डॉक्टरकडे गेलो तर इंजेक्शन दिलं जातंच” या अपेक्षेनेच डॉक्टर इंजेक्शन देतात. पण यामुळे डॉक्टरांच्या ज्ञानाला आणि वैद्यकीय शास्त्राला बाजूला ठेवावं लागतं. आणि कधी कधी पेशंटच्या आरोग्यावर याचा वाईट परिणाम होतो. समाजाची भूमिका या समस्येवर डॉक्टर आणि समाज दोघांनाही विचार करायला हवा. डॉक्टरांनी अनावश्यक इंजेक्शन्सचे दुष्परिणाम समजावून सांगणारे पोस्टर्स, चार्ट्स क्लिनिकमध्ये लावले पाहिजेत. पेशंट्सना “आमचा तुमच्यावर पूर्ण विश्वास आहे. औषधं पुरेशी असतील तर इंजेक्शन नको” असं स्पष्टपणे सांगायला हवं. त्याचप्रमाणे, समाजानेही डॉक्टरांवर विश्वास ठेवायला हवा. तपासणीसाठी फी देताना “आमचं समाधान करण्यासाठी इंजेक्शन देऊ नका; गरज असेल तेव्हाच द्या,” असं सांगायला हवं. योग्य उपचार कसे निवडावे? इंजेक्शन किंवा औषधांचा निर्णय हा फक्त डॉक्टरांनी पेशंटच्या आजाराची परिस्थिती पाहून घ्यायला हवा. डॉक्टरांना त्यांच्या ज्ञानाचा उपयोग करून योग्य उपचार करण्याचं स्वातंत्र्य मिळायला हवं. डॉक्टर आणि पेशंट यांच्यात विश्वासाचं नातं असेल तर अनावश्यक उपचार कमी होतील, आणि आरोग्य व्यवस्थेला एक नवा दृष्टिकोन मिळेल. आरोग्य हे फक्त डॉक्टरांवर नाही, तर समाजाच्या सकारात्मक दृष्टिकोनावरही अवलंबून असतं. योग्य विचारांनी आपण सर्वांचं आरोग्य सुधारू शकतो. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

अनावश्यक इंजेक्शन्स: एक गंभीर समस्या Read Post »

Children Sitting on Brown Chairs Inside the Classroom

शालेय सुरक्षा आता रामभरोसे सोडून चालणारच नाही.

#11 अपघात टाळता येतात. चुकून झालेच तर ते पद्धतशीरपणे हाताळावे लागतात. शाळेतील मुलांची सुरक्षा ही व्यवस्थापनाची जबाबदारी आहे. ‘सगळेच जबाबदार’ म्हटल्यावर ‘कोणीच जबाबदार’ रहात नाही. जबाबदारी योग्य व्यक्तींना नेमून द्यावी लागते. व्यवस्थापनाने व मुख्याध्यापकांनी शाळेतील शिक्षकांपैकी एक ‘बाल सुरक्षा अधिकारी’ नेमावा. त्याने सुरक्षा नियम व व्यवस्थापन शिकून घ्यावे. आपली टीम बनवावी. तिचे नेतृत्व करावे. शाळा सुरक्षा अधिकारी, मुख्याध्यापक, वर्गशिक्षक, क्लास मॉनिटर या सर्वांनी मिळून एकत्रितपणे सुरक्षा हा विषय हाताळावा. शिक्षक, विद्यार्थी, पालक यांचे सुरक्षा, प्रथमोपचार प्रशिक्षण आयोजित करावे. फक्त शाळेतीलच नाही तर घरातील, समाजातील, रस्त्यावरील, आरोग्याची सुरक्षा शिकवण्याची जबाबदारी घ्यावी. शाळेच्या प्रवेशद्वारावर जबाबदार कर्मचारी नेमावा. त्याने आलेला विद्यार्थी शिक्षकांच्या ताब्यात आणि जाणारा विद्यार्थी पालकांच्या ताब्यात देण्याचा नियम पाळावा. ताबा घेणाऱ्या पालक, पालक प्रतिनिधीची शाळेत नोंद असावी. परिसरातील संशयास्पद हालचालींवर लक्ष असावे. त्यांची नोंद असावी. अहवाल असावा. वाहनचालकांचे नाव, पत्ता, फोन नंबर, ओळखपत्राची शहानिशा व्हावी. शाळेची बस असेल तर कडक शिस्तीत नियमांचे पालन व्हावे. ताबा घेणे व ताबा देणे गंभीरपणे नोंदीसह करावे. शाळेच्या परिसरात, पटांगणावर मुले जबाबदार व्यक्तीच्या नजरेच्या टप्प्यात असावी. प्रथमोपचार पेटी असावी. घडणाऱ्या घटनांची लेखी नोंद असावी. घटनेचे तपशीलवार वर्णन असावे. साक्षिदारांच्या सह्या असाव्या. फलकावर इमर्जन्सी फोन नंबर असावे. शालेय सुरक्षा अधिकारी, मुख्याध्यापक, व्यवस्थापन, डॉक्टर्स, अॅम्बुलन्स, अग्निशामक, पोलीस इ. काही गंभीर आरोग्य समस्या उद्भवल्यास ठराविक डॉक्टर्सकडे नेण्यासाठी त्या डॉक्टर्स आणि सर्व पालकांची लेखी पूर्वसंमती घ्यावी. जवळपासचा डॉक्टर निवडावा. ‘डॉक्टरांची फी तसेच औषधोपचाराचा खर्च ही पालकांची जबाबदारी असेल’ अशी पालकांची पूर्वसंमती लेखी स्वरूपात घ्यावी. बाल शोषण ही एक गंभीर समस्या आहे. बाल शोषण ओळखणे, प्रतिबंध, उपाय यांचे नियोजन हवे. शोषण शारीरिक, लैंगिक, मानसिक किंवा दुर्लक्ष या स्वरूपात असू शकते. शाळेतील सर्व शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांचा मुलांशी येणारा ‘नजरेआड संपर्क’ टाळावा. अशा जागा व प्रसंग टाळावे. बाहेरून शाळेत येणाऱ्या कंत्राटी कामगारांवर नजर ठेवण्याची जबाबदारी नेमून द्यावी. शारीरिक शिक्षा हा आता एक गुन्हा आहे याची सर्वांनी नोंद घ्यावी. शिक्षेच्या भीतीने नाही तर कौतुकाच्या अपेक्षेने मुले चांगली वागतात. बाल शोषणाची लक्षणे आढळल्यास लगेच नोंद करावी. पालकांना, व्यवस्थापनाला लेखी स्वरूपात कळवावे. मानसिक समस्यांकडे दुर्लक्ष करू नये. एखाद्याच्या जीवावर बेतू शकते. मुलांची भांडणे, दादागिरी, गुंडगिरी, रॅगिंग, व्यसने, अनैतिकता यांची हाताळणी कुशलतेने करावी. मी का मध्ये पडू? मला काय त्याचे? असा दृष्टिकोन एखादवेळी अंगलट येतो. अपंगांच्या सुरक्षेची विशेष काळजी घ्यावी. आत्तापर्यंत पालकांनी, शाळांनी, समाजाने व सरकारने या विषयाला हातच घातलेला नाही. भावी पिढीला रामभरोसे सोडून आता चालणारच नाही. कृती करावीच लागेल. आता चर्चा पुरे!  – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

शालेय सुरक्षा आता रामभरोसे सोडून चालणारच नाही. Read Post »

Scroll to Top