Uncategorized

नमस्कार! आपण सगळे आपल्या नातवंडांवर मनापासून प्रेम करतो. त्यांच्या छोट्या छोट्या गोष्टींमध्ये आपल्याला आनंद मिळतो. त्यांच्या हसण्यात आपले बालपण पुन्हा दिसते आणि त्यांच्या भविष्यात आपली स्वप्नेही दिसतात. नातवंडांना चांगले शिक्षण मिळावे, उत्तम आरोग्य लाभावे, चांगले संस्कार व्हावेत आणि जीवनात त्यांनी यशस्वी व्हावे—ही प्रत्येक आजी-आजोबांची मनापासूनची इच्छा असते. पण मुलांच्या वाढीकडे आपण थोडे व्यापकपणे पाहिले, तर एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते. मुलांना फक्त आई-वडील वाढवत नाहीत. त्याच्या भोवतालचे कुटुंब, शाळा, मित्र, आरोग्य व्यवस्था, परिसर, तंत्रज्ञान, निसर्ग, समाज आणि भावनिक वातावरण—हे सर्व मिळून त्या मुलाचे बालपण घडवत असतात. यालाच आपण ‘बालपणाची परिसंस्था’ म्हणू शकतो. बालपणाची परिसंस्था म्हणजे काय? आपण एखादे बीज जमिनीत पेरतो. त्या छोट्याशा बीजात एका मोठ्या वृक्षाची क्षमता दडलेली असते. पण केवळ बीजामध्ये क्षमता आहे म्हणून वृक्ष आपोआप सुंदर आणि निरोगी वाढेलच असे नाही. त्याला योग्य माती लागते. पाणी लागते. सूर्यप्रकाश लागतो. हवा लागते. संरक्षण लागते. आणि या सगळ्यांचे योग्य संतुलन लागते. या सर्वांचा मिळून त्या बीजासाठी एक परिसंस्था तयार होते. मूलही काहीसे असेच असते. प्रत्येक मूल काही क्षमता, काही गुण, काही वैशिष्ट्ये आणि काही मर्यादा घेऊन जन्माला येते. पण त्या क्षमतेचे प्रत्यक्षात फुलणे हे केवळ मुलाच्या जन्मजात गुणांवर अवलंबून नसते. मुलाभोवतीचे वातावरण त्याच्या विकासाला दिशा देते. म्हणूनच बालविकासाकडे केवळ मुलाच्या दृष्टीने न पाहता, त्याच्या संपूर्ण परिसंस्थेच्या दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. बालपणाची परिसंस्था कशाने बनते? मुलाच्या बालपणाभोवती अनेक घटक कार्यरत असतात. कुटुंब मुलाला प्रेम, सुरक्षितता, विश्वास आणि संस्कार देते. शाळा केवळ पुस्तकी शिक्षण देत नाही; ती शिस्त, आत्मविश्वास, सहकार्य आणि सामाजिक जीवनाची सुरुवात घडवते. आरोग्य सेवा मुलाची वाढ, विकास, पोषण, लसीकरण आणि आजारांचे प्रतिबंध यांची काळजी घेते. मित्रपरिवार मुलाला मैत्री, सहकार्य, वाटून घेणे, मतभेद हाताळणे आणि समूहात राहणे शिकवतो. आजच्या काळात डिजिटल परिसंस्थेचे महत्त्वही वाढले आहे. मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मुलांसाठी नवीन साधने आहेत. त्यांच्यात संधी आहेत; पण त्याचबरोबर नवीन आव्हानेही आहेत. भौतिक परिसंस्था—खेळण्यासाठी सुरक्षित जागा, निसर्ग, व्यायाम, मुक्त हालचाल आणि विविध अनुभव—मुलाच्या शारीरिक तसेच मानसिक विकासासाठी आवश्यक आहे. भावनिक परिसंस्था म्हणजे प्रेम, स्वीकार, कौतुक, संवाद आणि मानसिक सुरक्षितता. मुलाला ‘मी कोण आहे?’ आणि ‘मी महत्त्वाचा आहे’ याची जाणीव याच वातावरणातून मिळते. आणि त्यापलीकडे आहे समाज—संस्कृती, परंपरा, मूल्ये, नागरिकत्व, जबाबदारी आणि माणुसकी यांची ओळख मुलाला समाजातून मिळते. हे सर्व घटक वेगवेगळे असले तरी ते एकमेकांपासून स्वतंत्र नाहीत. ते एकमेकांवर परिणाम करतात आणि मुलाच्या विकासावर एकत्रित परिणाम घडवतात. म्हणूनच एखाद्या मुलाबद्दल समस्या निर्माण झाली की आपण फक्त एकच प्रश्न विचारू नये— “मुलाचं काय बिघडलं आहे?” कधी कधी त्याऐवजी दुसरा प्रश्न विचारणे अधिक महत्त्वाचे असते— “मुलाभोवती काय घडत आहे?” मग आजी-आजोबांची भूमिका काय? आजी-आजोबांनी आई-वडिलांची जागा घ्यायची नाही. त्यांनी शिक्षक व्हायचे नाही. त्यांनी डॉक्टर व्हायचे नाही. पण आजी-आजोबांकडे एक अशी संपत्ती असते, जी अनेक संस्थांकडे नसते. वेळ. संयम. अनुभव. निरपेक्ष प्रेम. कुटुंबाचा इतिहास. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—नात्यांना जोडून ठेवण्याची ताकद. आजच्या धावपळीच्या जीवनात आई-वडिलांकडे मुलांसाठी वेळ कमी असू शकतो. त्यांच्या जबाबदाऱ्या अनेक असतात. अशा वेळी आजी-आजोबांचा निवांत सहवास मुलासाठी अत्यंत मौल्यवान ठरू शकतो. आजी-आजोबा मुलाच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देतातच असे नाही; पण ते त्याचा प्रश्न शांतपणे ऐकतात. ते प्रत्येक गोष्ट शिकवत नाहीत; पण गोष्टी सांगतात. ते प्रत्येक समस्येचे निराकरण करत नाहीत; पण मुलाला आधार देतात. आणि अनेकदा हेच पुरेसे असते. आजी-आजोबा : परिसंस्थेचे संवर्धक म्हणून मला वाटते— आजी-आजोबा हे केवळ कुटुंबातील ज्येष्ठ सदस्य नाहीत; ते बालपणाच्या परिसंस्थेचे संवर्धक आहेत. संवर्धक म्हणजे केवळ जपणारा नव्हे. संवर्धक म्हणजे— वाढ घडवणारा, जोडून ठेवणारा, समृद्ध करणारा, संधी निर्माण करणारा, मूल्ये जतन करणारा, आणि प्रेमाचे वातावरण तयार करणारा. आजी-आजोबा हे काम अनेक साध्या गोष्टींमधून करू शकतात. नातवंडांसोबत वेळ घालवून. त्यांचे बोलणे शांतपणे ऐकून. गोष्टी सांगून. वाचनाची आवड निर्माण करून. त्यांच्यासोबत खेळून. मोबाईलपेक्षा संवादाला प्राधान्य देऊन. प्रयत्नांचे कौतुक करून. तुलना टाळून. निसर्गाशी मैत्री करून. आरोग्यदायी सवयी रुजवून. पालकांना आधार देऊन. शाळेशी सकारात्मक नाते ठेवून. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे— “तू आमच्यासाठी महत्त्वाचा आहेस.” ही भावना मुलाला देऊन. मुलांना काय आठवते? मुलं मोठी होतात. त्यांना दिलेली अनेक खेळणी ते विसरतात. कपडे विसरतात. भेटवस्तू विसरतात. पण ज्यांनी त्यांच्यासाठी वेळ दिला, ज्यांनी त्यांच्या गोष्टी ऐकल्या, ज्यांनी त्यांना गोष्टी सांगितल्या, ज्यांनी त्यांचा हात धरला आणि ज्यांनी त्यांच्यावर विश्वास ठेवला—त्या व्यक्तींची आठवण त्यांच्या मनात खोलवर राहते. बालपणातील अशा आठवणी केवळ आठवणी नसतात. त्या मुलाच्या भावनिक विकासाचा एक भाग असतात. आजी-आजोबांसाठी एक छोटासा विचार म्हणून आजी-आजोबांनी स्वतःकडे केवळ “आजी” किंवा “आजोबा” म्हणून पाहण्यापेक्षा स्वतःला बालपणाच्या या मोठ्या परिसंस्थेतील एक महत्त्वाचा घटक म्हणून पाहावे. स्वतःला एक प्रश्न विचारावा— “मी माझ्या नातवंडांच्या बालपणाच्या परिसंस्थेचा संवर्धक आहे का?” जर या प्रश्नाचे उत्तर होकारार्थी असेल, तर आपण केवळ एका मुलाच्या बालपणाला समृद्ध करत नाही. आपण पुढच्या पिढीच्या विचारांना, मूल्यांना आणि नात्यांना आकार देत असतो. एकूण काय? आई-वडील मुलाला वाढवतात. शिक्षक त्याच्या शिक्षणाला दिशा देतात. डॉक्टर त्याचे आरोग्य जपतात. थेरपिस्ट आणि इतर व्यावसायिक आवश्यक त्या विकासात्मक गरजांना आधार देतात. पण या सगळ्यांना जोडणारी एक मानवी आणि भावनिक शक्ती असते—कुटुंब. आणि त्या कुटुंबाच्या अनुभवाची, प्रेमाची आणि सातत्याची मुळे अनेकदा आजी-आजोबांमध्ये असतात. म्हणूनच— मुलाला फक्त आई-वडील वाढवत नाहीत. त्याच्या भोवतालची संपूर्ण परिसंस्था त्याला घडवत असते. आणि त्या परिसंस्थेची मजबूत मुळे आणि प्रेमळ संवर्धक होण्याची संधी आजी-आजोबांकडे असते. बालपण फुलवण्यासाठी नेहमी मोठ्या गोष्टींची गरज नसते. कधी कधी… थोडा वेळ, एक गोष्ट, एक प्रेमळ स्पर्श, एक शांतपणे ऐकणारे मन, आणि एक वाक्य— “मी आहे ना!” एवढेच एका मुलाच्या बालपणाला सुरक्षित, समृद्ध आणि सुंदर बनवण्यासाठी पुरेसे असते. कनक मोकाशीचा आबा – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)