मित्रांनो, आपण सगळे मिळून एक विशेष शाळा चालवत आहोत. आपल्याकडे अपंग विद्यार्थी आहेत, तज्ञ शिक्षक आहेत, भक्कम इमारती आणि शैक्षणिक साधने आहेत. हे सर्व मिळून आपली शाळा आदर्श ठरते. केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर संपूर्ण देशातसुद्धा आपल्या शाळेचा उल्लेख सन्मानाने होतो.
तरीही, माझ्या मनात एक वेगळेच स्वप्न आहे – एक अशी शाळा, जिथे केवळ शरीर नाही तर त्याला आत्माही आहे. आजची आपली शाळा जशी आहे, तिला शरीर आहे; पण मला जसा आत्मा अपेक्षित आहे, तो अजून येणे बाकी आहे.
तो आत्मा कुठे आहे? तो आहे उपचारात्मक, अनुभवात्मक आणि भावनिक शिक्षण या गोष्टींमध्ये.
माझ्या स्वप्नातील शाळेत काय असावे?
माझ्या दृष्टीने एक संपूर्ण, आत्म्याने भरलेली अपंग शाळा ही खालील गोष्टींनी समृद्ध असावी:
- योग उपचार
- संगीत उपचार
- नृत्य व नाट्य उपचार
- पाळीव प्राणी (पेट थेरपी)
- बागकाम उपचार
- व्यवसायपूर्व शिक्षण (Pre-Vocational Training)
- व्यवसाय शिक्षण (Vocational Training)
- खेळ व मनोरंजन
- फिजिओथेरपी
- स्पीच थेरपी
- ऑक्युपेशनल थेरपी
- हायड्रोथेरपी
या सगळ्या बाबी शाळेच्या वेळापत्रकाचा भाग असाव्यात. दररोज १५–१५ मिनिटांचा वेळ या उपक्रमांसाठी राखून ठेवला गेला, तर ही शाळा माझ्या स्वप्नातली शाळा ठरेल.
योगोपचार
योग म्हणजे श्वासावर नियंत्रण ठेवून शरीराच्या हळुवार हालचालींचा अभ्यास.
प्रशिक्षित योग शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली मुलांच्या गरजेनुसार योगासनांचा सराव शाळेत रोज १५ मिनिटे सहज करता येतो.
“पुस्तक वाचून किंवा कॅसेट ऐकून योग शिकता येत नाही; त्यासाठी तज्ञ शिक्षक हवा.”
योगामुळे:
- शरीर व मन शांत होते
- एकाग्रता वाढते
- शारीरिक ताठरता कमी होते
- सेरेब्रल पाल्सीग्रस्त मुलांमध्ये कॉन्ट्रॅक्चर रोखले जाते
- नैसर्गिक आणि ताज्या आहाराची सवय निर्माण होते
संगीत उपचार
संगीत हे सर्वांनाच आवडते – विशेष मुलांनाही!
त्यात सूर, लय, ताल, भावभावना, गायन, वादन, भेंड्या, आणि खेळ असतो.
संगीत शिक्षणातून:
- भाषा व उच्चार सुधारतो
- शैक्षणिक उपयुक्तता वाढते
- संवाद कौशल्ये व चेहऱ्यावरील हावभाव सुधारतात
- नोटेशन, संकेत लेखन, ताल-सुर समजतो
नृत्य व नाट्य उपचार
नृत्य हे केवळ एक कला नाही, तर ते उपचारही आहे.
संगीताच्या तालावर नृत्य करताना:
- शरीराची लवचिकता वाढते
- बोलणे आणि व्यक्त होणे सुधारते
- आत्मचिंतन व स्व-ओळख निर्माण होते
- गोष्टी आणि नाट्यांतून शिकणे सहज होते
पाळीव प्राणी – पेट थेरपी
पाळीव प्राणी म्हणजे मुलांचा विश्वासू मित्र.
त्यांच्यासोबत खेळताना:
- मुलात संवाद, परस्पर संबंध निर्माण होतात
- जबाबदारीची भावना वाढते
- सामाजिक विकास घडतो
बागकाम
बागकाम म्हणजे सर्जनशील, शारीरिक आणि संवेदनात्मक अनुभवाचं एक माध्यम.
त्यातून:
- कल्पनाशक्ती आणि प्रतिभा वाढते
- सूक्ष्म हालचाली सुधारतात
- सेन्सरी स्टिम्युलेशन मिळते
- कामाची जबाबदारी आणि आनंद दोन्ही मिळतो
बिया पेरणे, रोपे वाढवणे, झाडांना पाणी देणे, स्वच्छता राखणे, फळे-फुले तोडणे, आणि त्यावरून कलात्मक वस्तू बनवणे – हे सर्व बागकामाचे भाग असावेत.
प्लेथेरपी, आर्ट अॅन्ड क्राफ्ट
खेळ आणि कला हे केवळ मनोरंजन नाही, तर मुलांच्या संपूर्ण विकासासाठी महत्त्वाचे घटक आहेत.
व्यवसायपूर्व शिक्षण (Pre-Vocational Training)
कामासाठी मानसिक व शारीरिक तयारी शाळेतच सुरु व्हावी.
यात शिकवायचे:
- दैनंदिन कामे (धुणे, स्वच्छता, वस्तू घेणे-आणणे)
- सामाजिक वर्तणूक
- लेखन-वाचन-गणित
- जबाबदारी, शिस्त
- फोन, पोस्ट, बँक व्यवहार
- प्रवास कौशल्ये – बस, रिक्षा, एसटी, रस्ता ओळख
व्यवसाय शिक्षण (Vocational Training)
१६–१८ वयानंतर, विद्यार्थ्यांना त्याच्या आवडीच्या किंवा क्षमतेच्या व्यवसायात प्रशिक्षित करणे.
सरकारी धोरणानुसार:
- संमिश्र अपंग कार्यशाळा
- व्होकेशनल रिहॅबिलिटेशन डिप्लोमा (RCI कोर्स)
या गोष्टी आपण सुरु करणार आहोत.
निष्कर्ष
माझ्या स्वप्नातली अपंग शाळा म्हणजे अशी शाळा – जिथे शिक्षणासोबत मुलांना जगण्याचे, स्वतःला व्यक्त करण्याचे, आणि आत्मनिर्भर होण्याचे बळ मिळते.
आपण सर्व मिळून ही शाळा आत्म्यासह उभी करूया.
हीच माझी भावना. हेच माझं स्वप्न.
– विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)
एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,
पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)
