Dr. Anil Mokashi - Dr. Anil Mokashi

Autism and the Role of the Mother (Part 2)

October 24, 2024

#15 Building on the previous discussion, here we address additional aspects of raising a child with autism and the mother’s role in fostering development. To further help an autistic child, here are more important points to consider: 1. Social Interaction and Play Social interaction is difficult for children with autism, but it is essential. Encouraging play with siblings or peers and teaching them to take turns is a valuable way to build social skills. Autistic children may prefer solitary or repetitive play, but structured play with clear rules can promote social engagement. Isolating the child is not helpful—exposure to social settings and social skill training can help increase their ability to interact with others. 2. Handling Sensory Challenges Autistic children may be hypersensitive or under-sensitive to sensory inputs such as light, sound, or touch. Mothers need to observe their child’s sensory preferences and create an environment that minimizes discomfort. Measures such as reducing noise, dimming lights, or using weighted blankets can help the child cope with sensory overload and reduce meltdowns. 3. Taking Help from Doctors and Specialists Both the mother and child need support from professionals. Autism requires management, not treatment. Good handling of problems leads to positive outcomes, while poor handling can create abnormal behaviors. Early intervention services, speech and occupational therapies, and social skills training from experts can greatly help the child. Mothers should learn from these professionals and cooperate fully to ensure the best possible support for their child. 4. Self-Care for Mothers Raising an autistic child is physically and emotionally demanding. Mothers need to take care of their mental health. Joining support groups with other mothers in similar situations can provide emotional support and advice. Celebrating small milestones and recognizing progress will help maintain a positive mindset. Mothers should prioritize their own well-being as much as their child’s. 5. Preparing for the Future While it’s important to focus on the present, mothers should also prepare for what comes next. As the child grows, their needs will change, and they will require new skills to become more independent. Teaching them daily living skills and fostering independence should start early to help them navigate the future more effectively. Autism is a lifelong journey, and the mother plays a pivotal role in her child’s development. With love, patience, and support from family and professionals, mothers can help their autistic child thrive. Understanding the unique needs of the child and providing them with a stable, loving environment will enhance their quality of life and ensure they reach their full potential. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

Autism and the Role of the Mother (Part 2) Read Post »

Autism and the Role of the Mother (Part 1)

October 22, 2024

Mother matters most. Especially for an autistic child. She is the primary support system for her child’s development and well-being. It is essential for a mother to understand what autism is, what difficulties she can expect, and how she can best support not only her child but her entire family. When I say “mother,” I include the father and the whole family, as the role extends beyond just the mother. To make understanding autism more straightforward, it helps to answer these important questions: 1. What is Autism? Autism is a complex neurological and developmental disorder. It affects families around the world, regardless of caste, race, wealth, or education. Autism is no one’s fault—it occurs randomly. This condition affects communication, behavior, and social interactions. It’s called a “spectrum” disorder because it affects individuals in varying degrees. Autism is not a disease, but a disorder. It means that something in normal functioning is disrupted. Unlike diseases, autism cannot be cured; it is a lifelong condition. 2. How to Know if Your Child May Have Autism Signs that may indicate autism include delayed speech, lack of eye contact, repetitive behaviors, and difficulty understanding social cues. Autistic children often think in images rather than language. They may seem more attached to objects than to people and may appear detached from those around them. Autism is diagnosed through behavioral observations, as there is no specific lab test for it. 3. Strengths and Challenges of an Autistic Child An autistic child may have unique strengths, such as being very detail-oriented or having a high degree of expertise in certain areas. However, they may also face significant challenges, such as sensory sensitivities or difficulty understanding social situations. 4. How Can a Mother Help Her Autistic Child? First and foremost, accept that your child is autistic. Do not hide it—acknowledge and embrace it. “Jaisa hai, waisa hai, mera hai pyara hai” (As they are, they are mine, and I love them) is the best attitude. Mothers need to act in their child’s best interest, understanding and responding to their special needs while seeking help from those experienced in autism care. 5. How to Handle the Child’s Mind and Emotions Both the child and the mother are at risk of emotional strain. Autistic children often struggle to express their feelings or control their emotions. Mothers need to create a stable and loving environment where the child feels safe. With the right support, behavioral and psychiatric issues can be minimized or avoided. 6. How to Manage Communication Difficulties Focus on your child’s strengths and build upon them. Find out what they are good at and enjoy doing. Encourage communication through picture books, mobile apps, and other tools that help strengthen listening and verbal skills. Practice facial expressions and body language to aid in non-verbal communication. 7. Developing Predictable Daily Schedules Children with autism benefit from a structured routine. Having a fixed daily schedule gives them a sense of security and reduces anxiety. However, they also need to learn how to handle changes in routine. Gradual changes, visual schedules, and slower transitions can help them cope with disruptions. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

Autism and the Role of the Mother (Part 1) Read Post »

Chess and Childhood: A Path to Intellectual Growth

October 9, 2024

#13 It all began like this. I was driving my 10-year-old grandson home from school when he excitedly shared, “Aaba, today I won six out of seven chess games at school.” He had lost the seventh game to his chess teacher. Chess was doing more than just building his confidence; it was fostering a sense of healthy competition. With every victory, his skills improved, and with each game, he grew more determined. Even the loss to his chess teacher didn’t dampen his spirits. Instead, it filled him with pride in his abilities, which got me thinking deeply about the role of chess in a child’s development. The Cognitive Benefits of Chess Chess does more than entertain; it challenges young minds to think critically and emotionally mature. The game fosters essential cognitive skills, such as problem-solving, memory, concentration, and emotional regulation—all in an engaging and fun way. Every game requires the player to anticipate their opponent’s next move while making calculated, strategic decisions. This step-by-step approach is not just applicable to chess but extends into other subjects like mathematics, science, and overall learning. To succeed in chess, a child must recall strategies, recognize patterns, and apply learned knowledge. This sharpens both short-term and long-term memory, continually testing and improving memory retention. The benefits of these mental exercises are often reflected in academic performance. During a single game, a player must maintain focus for extended periods, an essential skill that translates into real life. Participation in chess tournaments not only enhances chess skills but also improves academic outcomes and builds perseverance in other areas of life. A Real-Life Chess Success Story: Unnikrishnan’s Chess Hotel Unnikrishnan, a man from Kerala, returned to his village only to find it in a dreadful state. The entire community was trapped in alcohol addiction, and the village economy revolved around it. There seemed to be no hope. Determined to make a change, Unnikrishnan started “Unnikrishnan’s Chess Hotel,” a place where he invited villagers to play chess. Slowly, the villagers, once ruled by alcohol, found a new focus in chess. The mental challenge of the game distracted them from their addiction, and over time, the dependence on alcohol waned, replaced by a newfound sense of purpose. Conclusion Chess is far more than just a game. It is a powerful tool that nurtures a child’s intellectual and emotional development. From enhancing problem-solving skills and memory to building emotional resilience and confidence, chess offers a range of benefits that help children grow both academically and personally. Introducing chess to children can truly be a transformative experience, shaping them into thoughtful, disciplined, and resilient individuals. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

Chess and Childhood: A Path to Intellectual Growth Read Post »

Management of a Crying Baby

October 1, 2024

Understanding Your Baby’s Cry All babies cry—some more, some less. It’s their natural way of telling you something. Crying is their language, their means of communication, and while it can be worrying, it’s important to remember: crying is healthy. It’s a normal activity and exercise for the baby, and it doesn’t always mean something is wrong. Often, it simply signals that the baby needs help or comfort. Decoding the Cries Understanding why your baby is crying can make a big difference in how you respond. You will gradually learn what your baby’s specific cries mean. Initially, every cry may sound the same, but over time, you’ll become familiar with the subtle differences. After a few weeks of closely listening and responding, you’ll have a better understanding of what your baby is trying to communicate. Why Do Babies Cry? There are many reasons why a baby might cry. Some common causes include: What to Do When Your Baby Cries Responding quickly to your baby’s cries is essential. Meeting your baby’s needs promptly does not spoil her; in fact, it can reduce how often and how intensely she cries. The longer a baby cries, the harder it becomes to calm her. Here are some helpful steps: Try any of the following methods to soothe your baby: Coping with Frustration Endless crying and high-pitched shrieks can be nerve-wracking. When nothing seems to work, it’s easy to feel helpless or frustrated. However, it’s crucial not to lose control. Never shake a baby in frustration. If you feel overwhelmed: When to See a Doctor If your baby shows any of the following signs, seek medical attention: Final Thoughts Caring for a crying baby can be one of the biggest challenges for new parents. However, don’t worry. Your baby’s cries have special meaning, and learning to understand them is part of being a parent. Babies cry for a reason—it’s their first attempt to communicate with you. Stay calm and patient, knowing that crying is part of your baby’s healthy development. By understanding and responding to your baby’s cries, you help build a strong, trusting bond. Prevent stress—for both you and your baby—and always manage your emotions to avoid potential frustration. Together, you’ll navigate these early days with confidence and love. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

Management of a Crying Baby Read Post »

Children Sitting on Brown Chairs Inside the Classroom

शालेय सुरक्षा आता रामभरोसे सोडून चालणारच नाही.

September 27, 2024

#11 अपघात टाळता येतात. चुकून झालेच तर ते पद्धतशीरपणे हाताळावे लागतात. शाळेतील मुलांची सुरक्षा ही व्यवस्थापनाची जबाबदारी आहे. ‘सगळेच जबाबदार’ म्हटल्यावर ‘कोणीच जबाबदार’ रहात नाही. जबाबदारी योग्य व्यक्तींना नेमून द्यावी लागते. व्यवस्थापनाने व मुख्याध्यापकांनी शाळेतील शिक्षकांपैकी एक ‘बाल सुरक्षा अधिकारी’ नेमावा. त्याने सुरक्षा नियम व व्यवस्थापन शिकून घ्यावे. आपली टीम बनवावी. तिचे नेतृत्व करावे. शाळा सुरक्षा अधिकारी, मुख्याध्यापक, वर्गशिक्षक, क्लास मॉनिटर या सर्वांनी मिळून एकत्रितपणे सुरक्षा हा विषय हाताळावा. शिक्षक, विद्यार्थी, पालक यांचे सुरक्षा, प्रथमोपचार प्रशिक्षण आयोजित करावे. फक्त शाळेतीलच नाही तर घरातील, समाजातील, रस्त्यावरील, आरोग्याची सुरक्षा शिकवण्याची जबाबदारी घ्यावी. शाळेच्या प्रवेशद्वारावर जबाबदार कर्मचारी नेमावा. त्याने आलेला विद्यार्थी शिक्षकांच्या ताब्यात आणि जाणारा विद्यार्थी पालकांच्या ताब्यात देण्याचा नियम पाळावा. ताबा घेणाऱ्या पालक, पालक प्रतिनिधीची शाळेत नोंद असावी. परिसरातील संशयास्पद हालचालींवर लक्ष असावे. त्यांची नोंद असावी. अहवाल असावा. वाहनचालकांचे नाव, पत्ता, फोन नंबर, ओळखपत्राची शहानिशा व्हावी. शाळेची बस असेल तर कडक शिस्तीत नियमांचे पालन व्हावे. ताबा घेणे व ताबा देणे गंभीरपणे नोंदीसह करावे. शाळेच्या परिसरात, पटांगणावर मुले जबाबदार व्यक्तीच्या नजरेच्या टप्प्यात असावी. प्रथमोपचार पेटी असावी. घडणाऱ्या घटनांची लेखी नोंद असावी. घटनेचे तपशीलवार वर्णन असावे. साक्षिदारांच्या सह्या असाव्या. फलकावर इमर्जन्सी फोन नंबर असावे. शालेय सुरक्षा अधिकारी, मुख्याध्यापक, व्यवस्थापन, डॉक्टर्स, अॅम्बुलन्स, अग्निशामक, पोलीस इ. काही गंभीर आरोग्य समस्या उद्भवल्यास ठराविक डॉक्टर्सकडे नेण्यासाठी त्या डॉक्टर्स आणि सर्व पालकांची लेखी पूर्वसंमती घ्यावी. जवळपासचा डॉक्टर निवडावा. ‘डॉक्टरांची फी तसेच औषधोपचाराचा खर्च ही पालकांची जबाबदारी असेल’ अशी पालकांची पूर्वसंमती लेखी स्वरूपात घ्यावी. बाल शोषण ही एक गंभीर समस्या आहे. बाल शोषण ओळखणे, प्रतिबंध, उपाय यांचे नियोजन हवे. शोषण शारीरिक, लैंगिक, मानसिक किंवा दुर्लक्ष या स्वरूपात असू शकते. शाळेतील सर्व शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांचा मुलांशी येणारा ‘नजरेआड संपर्क’ टाळावा. अशा जागा व प्रसंग टाळावे. बाहेरून शाळेत येणाऱ्या कंत्राटी कामगारांवर नजर ठेवण्याची जबाबदारी नेमून द्यावी. शारीरिक शिक्षा हा आता एक गुन्हा आहे याची सर्वांनी नोंद घ्यावी. शिक्षेच्या भीतीने नाही तर कौतुकाच्या अपेक्षेने मुले चांगली वागतात. बाल शोषणाची लक्षणे आढळल्यास लगेच नोंद करावी. पालकांना, व्यवस्थापनाला लेखी स्वरूपात कळवावे. मानसिक समस्यांकडे दुर्लक्ष करू नये. एखाद्याच्या जीवावर बेतू शकते. मुलांची भांडणे, दादागिरी, गुंडगिरी, रॅगिंग, व्यसने, अनैतिकता यांची हाताळणी कुशलतेने करावी. मी का मध्ये पडू? मला काय त्याचे? असा दृष्टिकोन एखादवेळी अंगलट येतो. अपंगांच्या सुरक्षेची विशेष काळजी घ्यावी. आत्तापर्यंत पालकांनी, शाळांनी, समाजाने व सरकारने या विषयाला हातच घातलेला नाही. भावी पिढीला रामभरोसे सोडून आता चालणारच नाही. कृती करावीच लागेल. आता चर्चा पुरे! – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

शालेय सुरक्षा आता रामभरोसे सोडून चालणारच नाही. Read Post »

School Safety: Are We Leaving Our Children to Fate?

September 26, 2024

#10 Accidents in schools can often be prevented. However, when they do occur, it’s crucial to handle them systematically. The safety of children within school premises is ultimately the responsibility of the school management. Yet, when everyone is considered responsible, it can lead to a situation where, effectively, nobody feels accountable. That’s why responsibility needs to be assigned to specific individuals. Designating a Child Safety Officer Every school should appoint a “Child Safety Officer” from among the teaching staff. This person should be well-versed in safety rules and management protocols. They would not only lead their own team but also work alongside the Principal, class teachers, and student monitors to foster a culture of safety. Together, they can organize child safety and first aid training sessions for teachers, parents, and students. Ensuring Safe Handovers and Monitoring At the school gate, a responsible staff member should oversee the handover of students to their guardians. It’s essential to verify the identity of the person picking up the child and to document any suspicious activities. This includes collecting information about taxi and auto drivers, such as their names, addresses, and phone numbers. For school buses, strict adherence to safety rules is non-negotiable. Visibility and Preparedness While on school premises, children should always be within the line of sight of responsible adults. A first aid kit should be readily available at a designated spot. Any incidents should be documented thoroughly, including detailed descriptions and signatures from witnesses. Furthermore, a notice board should display emergency contact numbers for the Child Safety Officer, Principal, administration, doctors, ambulances, fire stations, and police. In the case of a medical emergency, having a nearby doctor on call, along with a written agreement regarding fees and consent from parents for treatment, is essential. Addressing Child Abuse and Safety Issues Child abuse is a serious issue that requires a proactive and planned approach. This involves identification, prevention, and corrective measures. Abuse can take many forms—physical, sexual, psychological, or neglect. Schools should ensure that children are never out of sight of staff members, and efforts should be made to avoid isolated areas. Any external labor should be supervised directly by designated school staff, with proper identification recorded. Corporal punishment has no place in our schools; it’s a crime. Children tend to behave well when they know they will be appreciated, rather than out of fear of punishment. Any suspicion of abuse should be documented and reported immediately. Behavioral issues, mental health problems, and incidents of bullying, fighting, or addiction must not be overlooked. Special considerations for the safety of handicapped children are also essential. The Urgency for Action Currently, it seems that no one is taking the safety of school children seriously—neither parents, schools, communities, nor the government. Children are often left at the mercy of fate. It’s time for action, not just discussion. Let’s prioritize the safety and well-being of our children before it’s too late. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD (Child Growth and Development)

School Safety: Are We Leaving Our Children to Fate? Read Post »

Embracing the Digital Age – A Grandfather’s Dilemma : Part 2

September 24, 2024

#09 Children’s minds are highly adaptable, and they quickly learn to navigate the digital world. Their brains are incredibly flexible – a phenomenon called “neuroplasticity.” In fact, during the first three years of life, a child’s brain forms over a million new connections every second! Exposure to digital media can enhance listening, comprehension, and decision-making skills, which is why the younger generation often seems “smarter” than we were at their age. However, many misconceptions surround technology, particularly smartphones. Misinformation and fear drive assumptions that screens cause issues like insomnia, cancer, anxiety, ADHD, and more. While these concerns are valid to some extent, many are exaggerated or based on pseudoscience. We must approach these issues with a balanced, scientific perspective, especially as artificial intelligence and other technologies increasingly integrate into our daily lives. Teaching Responsible Digital Use It’s crucial to teach children how to be safe and responsible in their use of technology. Here’s a list of essential digital safety principles for children: – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

Embracing the Digital Age – A Grandfather’s Dilemma : Part 2 Read Post »

Embracing the Digital Age – A Grandfather’s Dilemma : Part 1

September 22, 2024

#08 “Aaba, I want to start my own vlog. Will you help me?” Samihan (9). When my nine-year-old grandson asked me this question, I found myself at a crossroads. As a grandfather with over 50 years of experience as a developmental pediatrician and a Ph.D. in child growth and development, I’ve always preached about the dangers of screen time, mobile devices, and the negative impacts of technology on young minds. Yet here was my grandson, full of curiosity, eager to learn and create something new in a world shaped by technology. So, should I shut him down? Should I push him away from modern tools that might define his future? As much as I want to rely on my decades-old knowledge, I realized that times have changed. My decisions today cannot be rooted in the past. Instead of sending him to a ‘typing class,’ I now must consider encouraging his exploration of the digital world, just as I would have embraced a computer class back in the day. Today’s children are introduced to gadgets before they even learn to walk or talk. If mobile devices haven’t “ruined” adults, why do we assume they’ll harm children? The real issue isn’t the devices themselves – it’s our fear of the unknown. We’re unfamiliar with the effects of this new technology, and that fear drives our concerns. It’s reminiscent of the initial reactions to landlines, television, and even the internet. At first, we resisted these innovations, but once we became familiar with them, we accepted their place in our lives. The digital revolution has already reshaped the world, and it’s up to us to prepare our children for this 21st-century reality. They need to be taught how to use technology safely and responsibly. We teach them how to ride bicycles, drive cars, and swim – the same logic should apply to the digital realm. The Benefits of Digital Technology for Children The “Goldilocks Effect” The key to benefiting from technology is moderation. The Goldilocks Effect suggests that, like Goldilocks finding the perfect bowl of porridge, there’s an ideal amount of time children should spend online. Too much or too little can be harmful, but research shows that 1-2 hours a day is optimal for mental well-being. Beyond this, the risks increase, so it’s essential to guide children towards balanced usage. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD (Child Growth and Development)

Embracing the Digital Age – A Grandfather’s Dilemma : Part 1 Read Post »

बा अदब बा मुलाहिजा, होशियार, सम्राट चिकनगुन्या आ रहे है !

September 21, 2024

#07 सर्व विषाणू जगताच्या सदस्यांना सम्राट चिकनगुन्याचा नमस्कार. आज आपण इथे महाराष्ट्र काबीज केल्याचा आनंदोत्सव साजरा करण्यासाठी जमलो आहोत. त्या निमित्ताने आपण मानवजातीवर केलेल्या आक्रमणाचा, आपल्या तयारीचा आणि मानवजातीच्या तयारीचा आढावा घेणार आहोत. भारताबाबत “बारी अब कि, चिकनगुन्या कि” असा आपला नारा आहे. पण त्यासाठी आपल्याला रणनीती ठरवायला पाहिजे. आपण चिकनगुन्या, अल्फा प्रजातीतील आहोत. चीनमध्ये राज्य करणारे ओयांग मोयांग विषाणू आपले सख्खे भाऊबंद असून तेही अल्फाच आहेत. आर.एन.ए. कुलातील आपली चुलत शाखा म्हणजे एच.आय.व्ही., फ्लू आणि डेंगी. आपले डी.एन.ए. कुलातील जातीबांधव आहेत देवी, कांजिण्या व नागीण. आपण सगळे पूर्ण ताकदीनिशी आपापला साम्राज्यविस्तार करण्याच्या मागे आहोत. माणसाला वाटते पृथ्वीवर त्याचे राज्य आहे. माकडांना वाटते पृथ्वीवर त्यांचे राज्य आहे. पण खरं तर पृथ्वी आपली आहे. आपल्या सर्वश्रेष्ठ विषाणू जातीसाठी आपल्या संख्येच्या आधारावर पृथ्वीवर शंभर टक्के आरक्षण हे मिळवायलाच हवे. देवाची पण तीच इच्छा आहे. म्हणून तर देवाने आपल्या विषाणू समाजाला स्फोटक प्रजनन क्षमतेचे वरदान दिले आहे. अॅडीस इजिप्ती या डासांची नेमणूक देवाने आपले वाहन म्हणून केली आहे. त्यांच्या पोटात बसून आपण एका माणसापासून दुस-या माणसापर्यंत व असाच जगभर आपल्या विषाणूवृत्तीचा साम्राज्यप्रसार करतो. मी सम्राट चिकनगुन्या आज अॅडीस इजिप्ती डासांची आपल्या साम्राज्याचे “ऑफीशियल कॅरिअर” म्हणून जाहीर नेमणूक करतो. (प्रचंड टाळ्या, विषाणू हृदयसम्राट चीकुनगुण्याचा विजय असो, विजय असो, अशा आरोळ्या, तुता-या इ.इ.) आपल्या चिकुनगुन्या साम्राज्याची मुहूर्तमेढ आफ्रिका खंडातील टांझानिया देशात १९५२ साली झाली. त्यादिवशी श्रीमंत थोरले चिकुनगुन्या यांची पहिल्यांदा ओळख पटल्याची नोंद माणसाने केली आहे. तिथून सुरु झालेला आपल्या अश्वमेध रोखण्याची ताकद पृथ्वीवर कुणाचीही नाही. आपण अजिंक्य आहोत. आपण विश्वविजेते आहोत. १९६३ साली आपण कलकत्ता पार झेंडा फडकवला. २००५ पर्यन्त दक्षिण भारतातल्या दोन लाख माणसांच्या शरीरात आपण प्रवेश केला. २००६ मध्ये नाशिक जिल्ह्यातील मालेगाव, संपूर्ण मराठवाडा आणि ओरिसा सर् केले. आता आपली प्रजा सर्वत्र छान धुमाकूळ घालीत आहे. आपल्या चिकुनगुन्या नावाची एक स्टोरी आहे. चिकनचा आणि चिकुनगुन्याचा काही संबंध नाही हे स्पष्ट करतो. नाहीतर बिचारा पोल्ट्री उद्योग! फट म्हणता बंद पडायचा! आपण माणसाच्या शरीरात प्रवेश केल्यानंतर तो पाठदुखीने (आपले मूळ स्थान, सगळ्यांनी नमस्कार करावा.) “मोकांडे” भाषेत वाकणे, वाकडे चालणा-याला कुणगुण्या म्हणतात. त्यावरूनच आपलं चिकुनगुन्या हे समर्पक नाव पडले. मराठवाड्यातील लोक आपल्याला आकड्या म्हणून ओळखतात. १९५२ ते २००५ हा कालखंड आपल्यला फार खडतर व परीक्षेचा गेला. १९५२ मध्ये पृथ्वीवर आपल्या “फक्त दोनच सिटा” लागल्या. फक्त दोन देशात आपले अस्तित्व होते. आपण खूप धडपड केली. कधी विषाणूवाद, कधी समाजवाद, कधी इतर विषाणूंबरोबर सीट शेअरिंग. काही जमेना. पण २००५ मध्ये क्रांती झाली. आपल्या गुणसूत्रांमध्ये बदल घडून आला. आणि नेमकी त्याचवेळी भारतीयांची समूह प्रतिकारशक्ती (हर्ड इम्युनिटी) कमी झाली. चमत्कार झाला. दोन वरून उडी मारून आपल्या ३०० सिटा लागल्या. ३०० देशात आपले राज्य आले. आज या घडीला मला सांगायला आनंद होतो आहे कि, आपले मानवावरील आक्रमण यशस्वी झाले आहे. प्रचंड टाळ्या. २८ कारखान्यातील प्रत्येकी १२५ ट्रक भरून आणलेल्या विषाणूंच्या आरोळ्या. सम्राट चिकनगुन्या आगे बढो. हम तुम्हारे साथ है! येऊन येऊन येणार कोण, चिकनगुन्याच आणखी कोण? माझ्या विषाणू बांधवांनो, लक्षात ठेवा, आपली डी.एन.ए. जातीची चुलत बहीण सम्राज्ञी देवी (स्मॉल पॉक्स) एकेकाळी पृथ्वीवर राज्य करत होती. पण या, या माणसाने लस शोधून काढून तिच्या साम्राज्याचा नायनाट केला. तिचा सर्वनाश केला. तिला नामशेष केले. (शेम, शेम, आरोळ्या). आम्ही माणसाला त्रास देत असलो तर आम्ही त्याला मारून तर टाकीत नाही ना? चिकनगुन्या जीव घेणा नाही हे काय माणसाला माहित नाही? मग तो का आमच्या विरुद्ध कट कारस्थाने करतो? आपण शरीरात गेल्यावर माणसाला थंडी तापून ताप येतो. अंगावर पुरळ येते, अंग दुखते, सांधे दुखतात, डोके दुखते, डोळे दुखतात, डोळे लाल होतात, प्रकाश सहन होत नाही. काही लहान मुलांना झटके येवू शकतात. हिरड्यातून थोडेसे रक्त येऊ शकते. एक दोन आठवड्यातच रुग्ण पूर्णपणे बरा होतो. क्वचितच काही जणांना बरीच वर्षे सांधेदुखीचा त्रास होऊ शकतो. माझ्या चिकनगुन्या बांधवानो, अंतिम यशासाठी माझी विनंती आहे कि ”एक व्हा” संघटीत व्हा. लाखोंच्या संख्येने मानवावर आक्रमण करा. आर.एन.ए. विषाणूंच्या सर्व प्रजातींच्या एकीचे बळ जाणा. ही एकी नेतृत्वासाठी नको. कार्यासाठी हवी. आपापले स्वतंत्र अस्तित्व ठेऊनही सीट शेअरिंग होऊ शकते. आपल्या व डेंगीच्या युतीचा परिणामकारक अनुभव लक्षात ठेवा. अॅडीस इजिप्ती हे डेंगी साम्राज्याचेही ऑफिशियल कॅरिअर आहे. डेंगीबरोबरच चिकनगुन्यांनी डासांच्या पोटात सीट शेअरिंग केल्यामुळे एकाचवेळी चिकनगुन्या व डेंगी होऊ शकतो. अतिरक्तस्त्रावाचे संहारक शस्त्र या युतीमुळेच आपल्याला मिळाले आहे याची जाणीव ठेवा. युती आघाडीच्या जमान्यात १२५ वर्षाचे ढोल निरुपयोगी ठरतात. जमिनीवरील बेरजाच उपयुक्त ठरतात. माणसांनी चिकनगुन्या विरुद्धच्या लढाईत आखलेली रणनीती समजावून घ्या. त्याप्रमाणे आपली धोरणे आखा. माणसाने आपल्या विरुद्ध त्रिसूत्रि कार्यक्रम आखला आहे. १. निदान २. उपचार ३. प्रतिबंध. मित्रांनो माणसाच्या या वैज्ञानिक प्रगतीने घाबरून जाण्याचे काही कारण नाही. नाण्याला दुसरीही बाजू असते. चिकनगुन्याचे तत्काळ निदान करणारे तंत्र अजून माणसाला अवगत झाले नाही. आज घडीला पूर्ण भारतातले सँम्पल पुण्याच्या नॅशनल इनस्टिटयूट ऑफ व्हॉयरॉलॉजीत पाठवावे लागतात. तेवढया कालावधीत आपण पुढच्या राज्यात जाऊन पण पोहचतो. आणि भारतीय समाजाची बेफिकिरी सुध्दा आपल्याच पथ्यावर पडते आहे. जोपर्यंत भारतातील मिडिया आपल्या बाजूनी आहेत तोवर काळजी करण्याचे कारण नाही. मेडिया समाजाला खेळवून, आपल्या साम्राज्य वाढीकडे दुर्लक्ष करायला लावून, आपल्यालाच मदत करतो आहे. त्यांचा या मदतीसाठी मी बेस्ट चॅनेल, बेस्ट वृत्तपत्र, बेस्ट मासिक अशा विविध पुरस्कारांची मालिकाच जाहीर करीत आहे. जय चिकनगुन्या, जय अल्फा, जय आर.एन.ए. जय विषाणू, बा अदब बा मुलाहिजा होशियार, सम्राट चिकुनगुन्या आ रहे है l – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

बा अदब बा मुलाहिजा, होशियार, सम्राट चिकनगुन्या आ रहे है ! Read Post »

कोविड-19 लसीवरील वाद: वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लहान मुलांसाठी लसीकरणाचे महत्त्व

September 19, 2024

#06 कोरोना लसीचा वाद कोरोनाच्या लसीवरून बराच वाद सुरू आहे. या वैज्ञानिक किंवा वैद्यकीय प्रश्नावरचा वाद राजकीय आहे. कोविड-19 महामारी ही या शतकातील सर्वात भीषण मानवी आपत्ती होती. या महामारीमध्ये प्रत्येकाने एक तरी जवळची आणि प्रिय व्यक्ती गमावली आहे. लोकांचे जीव वाचवण्यासाठी उपाय शोधणे ही आणीबाणीची समस्या होती. जगभरातल्या मानवजातीसाठी लसीचा जलद विकास, वितरण आणि लसीकरणाची प्रशासकीय व्यवस्था हा एकच मार्ग उपलब्ध आहे. हे साथीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावरच स्पष्ट झाले होते. हे अत्यंत अवघड काम होते. सुदैवाने महामारी येण्यापूर्वीच आपल्याला व्हायरसची जीनोमिक आणि संरचनात्मक माहिती होती. मानवजातीच्या संहारक शत्रूला आपण वैज्ञानिक दृष्ट्या चांगलेच ओळखत होतो. कोरोनाच्याच कुटुंबाविरुद्ध आधी फ्लूची आणि नंतर स्वाईन फ्लूची लस आपण बनवलेली होती. आपल्याला यशस्वी अनुभव होता. लवकरात लवकर लस उपलब्ध करण्यासाठी, “1ल्या, 2ऱ्या, 3ऱ्या टप्प्याच्या अखंड चाचणीचे धोरण” उपयोगी पडले. बाजारात अनेक प्रकारच्या कोविड-19 लसी उपलब्ध आहेत. प्रत्येक प्रकाराच्या उत्पादनाचे तंत्रज्ञान वेगळे आहे. सर्वोत्तम तंत्रज्ञान निवडणे हे शास्त्रज्ञांचे काम आहे. सध्या जगात खालील प्रकारच्या कोविड लसी उपलब्ध आहेत:1) एमआरएनए लस.2) ॲडीनोव्हायरस वेक्टर लस.3) प्रोटीन लस.4) होलसेल इनॲक्टिव्हेटेड व्हायरल लस.5) मोनोक्लोनल ॲन्टीबॉडीज. संशोधन केलेली लस सुरक्षित आहे आणि परिणामकारक आहे याची खात्री झाल्याशिवाय लस नियामक अधिकारी तिच्या वापराला परवानगी देत नाहीत. आंतरराष्ट्रीय व भारतीय लस नियामक अधिकारी जनतेच्या हिताचे रक्षण करण्यासाठी पुरेसे जबाबदार आहेत. याबाबत शंका घेण्याचे काहीच कारण नाही. लहान मुलांमध्ये कोविड-19 लस लहान मुलांमध्ये कोविड-19 झालेल्यांची संख्या कमी आहे, हे खरे आहे. झाला तरी त्याची तीव्रता कमी आहे, हेही खरे आहे. पण आपण सगळ्यांनी “सिरीयस इम्यून रिस्पॉन्स सिंड्रोम” (एसआयआरएस) झालेली मुले मृत्युमुखी पडतांना आपल्या डोळ्यांनी पाहिली आहेत. जे कुणी मरतात, ते बिचारे 100% मरतात. ही एक दुर्दैवी आकडेवारी आहे. करोनाबाधित मुलांसाठी ‘संख्याशास्त्र’ लागू पडत नाही. संख्याशास्त्र हे “सार्वजनिक आरोग्य धोरण ठरवण्यासाठी” उपयुक्त आहे, वैयक्तिक संरक्षणासाठी नाही. लहान मुलांना लसीकरण केल्याने समुदाय संक्रमण (पॉप्युलेशन ट्रान्समिशन) रोखता येते. लहान मुलांनाही कोविड-19 लस द्यायलाच हवी. त्यांचे संरक्षण करायलाच हवे. तसे अभ्यास जगभर चालू आहेत. कोविड-19 लस, हे एक ‘अनाथ औषध’ (ऑरफन ड्रग) आहे. कोणतीही लस हे आजार टाळण्यासाठी दिले जाणारे औषध आहे. ‘पुरेशा’ प्रकाशित पुराव्याअभावी 1) मुलांना कोविड-19 लसीचा लाभ मिळू शकत नाही आणि 2) कोविड-19 लसीला बाल ग्राहक मिळू शकत नाही. अशा औषधाला अनाथ औषध म्हणतात. म्हणून कोविड-19 लस हे अनाथ औषध आहे. कोविड-19 बद्दलचे अनुत्तरीत प्रश्न कोविड-19 संबंधी अनेक प्रश्न अनुत्तरीत आहेत. त्यासाठी काळ हे एकच उत्तर आहे. उत्तरे काळाच्या पोटात दडलेली आहेत. 1) लसीचे संरक्षण किती काळ टिकेल?2) लसीचे बूस्टर डोस आवश्यक असतील की नाही?3) या लसी खरोखरच सुरक्षित आहेत का?4) संरक्षणासाठी कोणत्या पातळीची प्रतिकारशक्ती आवश्यक आहे?5) लस रोगापासून, संसर्गापासून, किंवा दोन्हीपासून संरक्षण करते का?6) लस दिलेल्या सर्वांना परिणामकारक आहे का?7) म्युटेशन होऊन, रूप बदलणाऱ्या नवीन प्रकारांचे परिणाम काय आहेत? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे येणारा काळच देईल. कदाचित काही वर्षे लागतील. त्यांना आज कोणीही उत्तर देऊ शकत नाही. या प्रश्नांची उत्तरे न्यायालयांच्या अखत्यारीत येत नाहीत. हे विज्ञान आहे. शुद्ध आधुनिक विज्ञान. व्हॅक्सीनॉलॉजीचे फिजिक्स, केमिस्ट्री आणि मॅथेमॅटिक्स. लसीकरण शास्त्राचे भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, आणि गणित. त्यामुळे कोविड-19 लस ही एक वैज्ञानिक आणि वैद्यकीय समस्या आहे. त्याबद्दलची चर्चा त्या व्यासपीठावरच व्हायला हवी. ती राजकीय समस्या नाही. लस संशोधन कोणत्याही देशाशी, कंपनीशी, धर्माशी, राजकीय पक्षाशी जोडायला नको, तर मानवतेचे, मानवी जीवनाचे रक्षण करण्याच्या विज्ञानाशी जोडायला हवे. आधुनिक लसी ही वैज्ञानिक प्रगतीची फळे आहेत. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ) एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी, पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

कोविड-19 लसीवरील वाद: वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लहान मुलांसाठी लसीकरणाचे महत्त्व Read Post »

मुलांमधील भांडणांचे समाधान – भांडण सोडवण्याचे तंत्र

September 18, 2024

#05 पतंगांवरून हमरी तुमरीची भांडणं. आरव आणि निरव दोघे चांगले मित्र होते. एकत्र खेळायचे, एकत्र अभ्यास करायचे, एकत्र शाळेत जायचे यायचे, एकत्र डबा खायचे. पण एक दिवशी सगळे बिघडले. संक्रांतीचा दिवस होता. दोघे पतंग उडवत होते. आरवचा चमकदार निळा होता, तर निरवचा सोनेरी पिवळा. दोघांचेही पतंग आकाशात उंच भरारी घेत होते. दोघं खुशीत होते. पण अचानक जोराचा वारा सुटला. त्यांचे पतंग जवळ जवळ आले. आरवचा पतंग निरवच्या पतंगात अडकला. आरवने पतंग सोडवण्यासाठीमांजा जोरात खेचला. पण सुटायच्या ऐवजी निरवचा पतंग फाटू लागला. “इतक्या जोराने ओढू नकोस, माझा पतंग फाटतोय”. निरव ओरडला. “तूच माझ्या मधे मधे येतोयस. तुझा पतंग लांब ने बरं”, आरव ओरडला. काय होतंय काही कळण्या आधीच गुंताडा झाला. दोन्ही पतंग फाटले. आणि तुकडे तुकडे होऊन जमिनीवर पडले. निरव त्वेषानी आरवच्या अंगावर धावून गेला. “तू माझा नवीन पतंग फाडलास”. आरव काय ऐकून घेतो काय. त्यानी निरवची गचांडीच धरली. “तू माझ्या मध्ये आलास, म्हणून माझा पतंग फाटलाय”. पतंगांप्रमाणेच दोघांची मैत्रीही फाटली होती. दोघे एकमेकांचे शत्रू झाले होते. दोघे एकमेकांवर धावून आले होते. प्रसंग बाका होता. आता मारहाणी शिवाय पर्याय नाही. आरवचे आजोबा बाकावर बसून हे सगळं बघत होते. ते म्हणाले. अरेच्या, पतंगांचा ॲक्सिडेंट झालेला दिसतोय. पतंग धडकलेले दिसतात एकमेकांना. बापरे दोन्ही पतंगांचा चोळामोळा झालाय या ॲक्सिडेंट मधे. पण यात अजून एक मोठी गडबड झाली आहे. जेव्हा दोन पतंग आकाशात एकमेकात अडकतात, तेव्हा उडवणाऱ्या दोघांनी, एकमेकांना सहकार्य केलं तर गुंता सुटू शकतो. जोपर्यंत दोघं एकमेकांना सहकार्य करत नाहीत, तोपर्यंत गुंता सुटूच शकत नाही. तुमच्या दोघांच्या बाबतीत हेच झालं आहे. तुम्ही एकमेकांवर चिडले आहात. अरे तुमच्या मैत्रीलाच तिढा पडलाय. फक्त पतंगाच्या मांजाला नाही. एकमेकांना दोष देऊन हा गुंता सुटणार नाही. ओरडण्याऐवजी, भांडण्या ऐवजी चर्चा करा, एकमेकांना मदत करा. काहीतरी मार्ग निघेल. या दोन फाटक्या पतंगांना जोडून, चिटकवून एक नवा पतंग तयार करता येईल का रे? मुलं म्हणाली हो, सहज करता येईल. दोघांनी मिळून पतंगाचे तुकडे एकत्र करून एक छान मोठा, रंगीबेरंगी पतंग तयार केला. आणि एकत्र उडवायला लागले. आरव आणि निरव, दोघांचाही राग शांत झाला होता. आपले भांडण झाले होते हेही दोघे विसरून गेले. सॉरी निरव, आरव म्हणाला. मी पण सॉरी आहे, निरव म्हणाला. गुंतलेला पतंग असो किंवा मित्रांमधील भांडण, एकत्र येऊन समंजसपणाने सोडवले तर नक्की सुटतात. ओढाताण केली तर संबंध तुटतात. एखाद्या वेळेस हातपाय देखील मोडतात. विद्या वाचस्पति डाॅ. अनिल मोकाशी.एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी, (मुंबई).पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

मुलांमधील भांडणांचे समाधान – भांडण सोडवण्याचे तंत्र Read Post »

मतिमंद आहे हो तुमचं बाळ !

September 15, 2024

बाळ अपंग आहे हे आईवडीलांना पहिल्यांदा सांगण्याइतकं कठीण काम डॉक्टरांच्या आयुष्यात दुसरं कुठलं नसेल. बाळाच्या अपंगत्वाच्या निदानाचा आईवडीलांना बसणारा धक्का डॉक्टरांनी कौशल्याने व व्यावसायिक दयाभावनेने हाताळून कमी करता येईल. अपंगत्वाच्या निदानात पहिल्यांदा काही महिन्यात कुटुंबाला आधार द्यायला हवा. पण असे क्वचितच घडते. काळजीने कुटुंब उध्वस्त होते. फार कमी पालक अपंगत्वाचे निदान लगेच मान्य करतात. डॉक्टरांनी योग्य मार्गदर्शन केले नाही तर कुटुंबाला फार दुःख सहन करावी लागते. अनेक कारणांनी कायमस्वरूपी अपंगत्व येते. हालचालींवर व विकासावर मर्यादा येतात. मतिमंदत्व, सेरेबल पाल्सी, अंधत्व, मुकबधीरत्व, शैक्षणिक अक्षमता, संपर्क अक्षमता आणि शारीरिक अपंगत्व असे विविध प्रकारचे अपंगत्व वेगवेगळे किंवा एकत्रपणे येऊ शकते. बाळ जन्माच्या वेळी एक नवी आशा जन्माला येते. नवजात बाळाच्याभोवती भविष्याची सुंदर, बुद्धिमान व यशस्वी बाळाच्या अपेक्षेने देवधर्म केला जातो. बाळ दिसामासी वाढत जाते. पण इतर मुलांसारखं हसणे, मान धरणे, पालथं पडणे, बसणे हे काहीच घडत नाही. कुटुंबाच्या मनात शंकेची पाल चुकचुकते. बाळाला डॉक्टरांकडे नेले जाते. पण डॉक्टर काहीच सांगत नाहीत. किंवा रिपोर्ट करायला सांगतात. टॉनिकची औषधे लिहून देतात. अपेक्षित सुधारणा होत नाही. आता घरातले, वडीलधारी, शेजारी मध्ये पडतात. त्यांच्या अशास्त्रीय, निरर्थक अंधश्रद्धांवर आधारित सल्ल्यानुसार धर्मभोळे उपचार सुरु होतात. आशेचा किरण पूर्णपणे विझून जातो. पहिले निदान सांगणाऱ्या डॉक्टरांचीच कुटुंबाला मार्गदर्शन करण्याची जबाबदारी आहे. डॉक्टरांचे सर्वात महत्वाचे काम आहे आजाराच्या निदानाची खात्री करणे. बाळाला पहिल्यांदाच बघितल्यावर निदानाची खात्री होणे कधीकधी शक्य नसते. पण एकदा खात्री झाल्यावर आई व वडील दोघांनाही खरंखरं स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक असते. अपंगत्वाची तीव्रता सुद्धा स्पष्ट करायला हवी. आजाराच्या काही मुद्द्यांबाबत काही संधीग्धता असेल तर ती प्रामाणिकपणे सांगायला हवी. अर्थात या खरेपणाला व्यायसायिक दयाभावनेचीही जोड हवी पहिल्यांदांच अपंगत्वाचे निदान सांगितल्यानंतर सर्व पालक ते मान्य करतीलच असे नाही. अविश्वासाबरोबरच डॉक्टरचा रागही येऊ शकतो. दुसऱ्या डॉक्टरांना दाखवून घेणे साहजिक आहे. डॉक्टरांनी अशावेळी रागवून चालत नाही. रागवल्याने संबंध बिघडू शकतात. बाळाच्या अपंगत्वाला पालक जबाबदार नाहीत याविषयी त्यांना विश्वास द्यावा लागतो. अपंगत्वाचे कारण वैद्यकीय ज्ञानाप्रमाणे सांगता येत नसेल तर धीर देणे जास्तच महत्वाचे असते. त्यामुळे पालकांमध्ये येणारी अपराधाची भावना टाळता येते. मुलाच्या अपंगत्वाला सुनेला जबाबदार धरण्याच्या प्रवृत्तीबद्दल ही जागरूक रहायला लागते. एकमेकांना जबाबदार धरून निष्कारणच कौटुंबिक कलहसुद्धा सुरु होऊ शकतो. तो टाळण्याचे कामही पहिल्यांदा निदान सांगणाऱ्या डॉक्टरांचेच असते. अपंगत्वाचे व्यवस्थापन व्यवस्थापनात उपचार देखील येतात. पण उपचारापेक्षा व्यवस्थापनच जास्त महत्वाचे असते. अपंगत्वाने आलेल्या मर्यादांचा आढावा घेऊन सोप्या भाषेत पालकांना त्याचा खुलासा करावा लागतो. पुढे काय करायचे याची योजना बनवावी लागते. व्यवहार्य उद्दिष्ट्ये समोर ठेऊन त्यात यश मिळवण्यासाठी मार्गदर्शन करावे लागते. उदाहरणार्थ, बसणे, रांगणे इ. अपयशाने नैराश्य येते व यशाने प्रयत्न करण्याची उमेद वाढते. अपंगत्वाचे निदान लवकर तर उपचार लवकर व यश जास्त. मतिमंदत्व हा आजार नाही. त्याला औषध नाही. इंजेक्शन नाही. बाळाचा विकास व शिक्षण पुढे जाण्यासाठी लागणारे अनुभव अपंगत्वामुळे त्याला मिळत नाहीत. विकासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर असे अनुभव मिळावे अशी व्यवस्था करावी लागते. अशा मुलांचा समाज व परिसराशी जास्त संबंध मुद्दामून आणावा लागतो. त्यांना समाजापासून लपवून ठेवण्याने नुकसानच जास्त होते. मतिमंदत्व लपवू नका ते झाकून ठेवता येत नाही. ब्लॅक सिनेमात राणी मुखर्जीच्या चेहऱ्यावर पडणाऱ्या पावसाच्या थेंबांनी तिच्या स्पर्शज्ञानांनी जागृत अवस्था आली व तिच्या अपंगत्वाचे व्यवस्थापन योग्यरीतीने झाले. म्हणून अपंगाचा परिसराशी संपर्क वाढवावा. अतिसंरक्षण व अतिउत्तेजनांमध्ये संपर्क राखावा लागतो. मुलांचे बालपण आनंदी ठेवणे हे मुख्य उद्दिष्ट्य असते. विकासाचे टप्पे गाठायला वेळ लागू शकतो. आणि पालकांना सहनशक्ती व चिकाटी शिकवावी लागते. पुढचे बाळ असेच होईल का? हा हमखास येणारा प्रश्न आहे. अपंगत्वाचे कारण अनुवांशिक असेल, एकरक्तसबंधी असेल तर निदानाप्रमाणे सोप्या, समजेल अशा भाषेत माहिती द्यावी लागते. काही रिपोर्टच्या मदतीने सल्ला द्यावा लागतो. एकत्र काम करणे अपंगत्वाच्या परिणामाबाबत पालकांचे प्रशिक्षण हळूहळू करावे लागते. त्यांच्या मनाची तयारी करावी लागते. आहे तो दोष मान्य करून पुढे शिकवावे लागते. एखाद्या बाळाला झटके येण्याची शक्यता असते, त्यांची तयारी करावी लागते. पूर्ण चांगलं करता येणार नसलं तरी योग्य काळजी व उपचार करून खूप काही साधता येतं. इतर अपंगांची ओळख करून द्यावी. अपंग गटात सामील करून घ्यावे. अपंगांच्या विशेष शिक्षकांची, शाळेची ओळख करून द्यावी. तेवढ्या विशेष शाळा सगळीकडे उपलब्ध नाहीत. कुटुंबीय, व्यवसायिक व समाजसेवी संस्था यांनी एकत्रितपणे आशेचा किरण विझू न देता भविष्याची वाटचाल करावी.

मतिमंद आहे हो तुमचं बाळ ! Read Post »