समजून घ्या बालविकासाचे टप्पे

“लहान मूल” ही “मोठ्या माणसा”ची छोटी प्रतिकृती नसते!

हे बालपणाच्या विज्ञानाचं मूलभूत तत्व आहे.
गर्भधारणेच्या पहिल्या दिवसापासून ते मुलगा “पुरुष” आणि मुलगी “स्त्री” होईपर्यंत, हा विचार लागू राहतो.
बालपणाच्या प्रत्येक टप्प्यात हे समजून घेणं फार महत्त्वाचं असतं.
बालरोगतज्ज्ञांना हे चांगलंच माहीत असतं. पण त्यातील काही गोष्टी पालकांना आणि कुटुंबालाही समजायला हव्यात.
मुलांची जबाबदारी घेताना, प्रत्येक टप्प्यात त्यांच्या गरजा, शरीर, मन आणि विकास समजून घेणं आवश्यक असतं.

१. शरीररचना आणि कार्यातील फरक (Anatomy and Physiology)

• नवजात बाळाचं डोके मोठं आणि शरीर लहान असतं.
• त्यांचा मेंदू हे फक्त प्रौढाच्या मेंदूच्या २५% एवढाच विकसित असतो.
• यकृत, मूत्रपिंड, फुफ्फुसं अपूर्ण विकसित असतात.
• लहान बाळाच्या अंगात तांब्याभर रक्त, तर मोठ्या माणसाच्या अंगात बादलीभर रक्त असतं.
• शरीरातल्या पाण्याचं प्रमाण जास्त असल्याने डिहायड्रेशन पटकन होऊ शकतं.
• त्यांचा Basal Metabolic Rate (BMR) अधिक असतो – त्यामुळे उष्मा निर्मिती आणि खर्च दोन्ही जास्त असतो.

२. औषधोपचारातील फरक (Pharmacology)

• औषधांचं शोषण, वितरण, विघटन आणि विसर्जन लहान वयात प्रौढांपेक्षा वेगळं असतं.
• नवजात बाळांमध्ये यकृतातील एन्झाइम्स अपरिपक्व असल्यामुळे औषधांचा मेटाबॉलिझम मंद असतो.
• म्हणूनच बालरुग्णांसाठी औषध ‘प्रति किलो वजनानुसार’ देणं आवश्यक असतं.

३. विकासाचे टप्पे (Developmental Stages)

जसं फुलपाखराला अंड्यापासून फुलपाखरूपर्यंत टप्पे असतात,
तसं माणसाच्या जीवनातही विकासाचे टप्पे असतात:

गर्भावस्था
०-९ महिने
शरीर व मेंदूची प्राथमिक घडण

नवजात
०–२८ दिवस
श्वसन, तापमान नियंत्रण, स्तनपान
शैशव
१ महिना – २ वर्षे
वेगाने शारीरिक वाढ, भाषा विकास

शालेयपूर्व
२ – ५ वर्षे
हालचाली, सवयी, भावबंध

शालेय वय
६ – १२ वर्षे
बौद्धिक, सामाजिक वाढ

किशोरावस्था
१२ – १८ वर्षे
लैंगिक परिपक्वता, स्व-ओळख

तारुण्य व वृद्धावस्थापुढे…जबाबदाऱ्या, मानसिक समतोल

४. मानसिक आणि सामाजिक गरजा

• बालकांचा मेंदू लवकर विकसित होतो, त्यामुळे शिक्षण, उत्तेजन, सुरक्षितता यांचा परिणाम खोलवर होतो.
• त्यांना जग समजतं ते अनुभव, गोष्टी, खेळ आणि संवादातून.
• म्हणूनच बालविकास म्हणजे केवळ शरीराची वाढ नव्हे, तर तो एक समग्र – शारीरिक, मानसिक, सामाजिक आणि भावनिक प्रवास असतो.
  ५. “One size fits all” – हे बालविकासात लागू होत नाही
• प्रत्येक वयानुसार औषध, शिक्षण, संवाद, आहार, झोपेची गरज – सगळं वेगळं असतं.
• Age-specific norms आणि Milestones यांचं भान ठेवणं आवश्यक आहे.

निष्कर्ष:
बालक म्हणजे फक्त छोटा माणूस नव्हे – तो स्वतंत्र टप्प्यावर असलेला, सतत बदलत जाणारा, संवेदनशील जीव आहे.
त्याचा विकास समजून घेणं हेच खऱ्या अर्थानं जागरूक पालकत्व ठरतं.

जागरूक पालकत्वासाठी टिप:

“आजारी पडलं की डॉक्टर” हे जुने धोरण आता पुरेसं नाही.
“मुलासाठी डॉक्टर” हेच नव्या काळाचं योग्य धोरण!

• पहिल्या वर्षी – महिन्यातून एकदा
• दुसऱ्या वर्षी – दोन महिन्यांतून एकदा
• तिसऱ्या वर्षी – तीन महिन्यांतून एकदा
• नंतर – वर्षातून किमान दोनदा
• किंवा प्रत्येक वाढदिवसाला एकदा बालरोगतज्ज्ञांकडे!
  लसीकरण, वजन, उंची, आहार, विकास यावर चर्चा करा – आणि आरोग्यदृष्ट्या सजग व्हा.

शुभेच्छा – जागरूक पालकत्व, निरोगी बालपण!

– विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)
एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,
पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)