Behaviour Problems: What Are They Telling Us?
When we talk about behaviour problems in children, we often feel that something is “wrong” with the child.
But if we observe carefully, we notice a pattern.
Children who are developing normally today often show more stubbornness, arguing, and disobedience.
At the same time, many children with intellectual challenges appear more attached, respectful, and emotionally connected to their parents and teachers.
This looks surprising.
We usually expect the opposite.
So what is happening here?
The answer may not be in intelligence.
The answer may be in relationship.
Let us first understand what we mean by a “problem child.”
A problem child is a child who is difficult to raise and educate.
The difficulty may be due to intellectual disability, learning disability, autism, hearing impairment, or some other condition.
In such situations, many parents slowly come to an acceptance:
“जैसा है, वैसा है… मेरा है, प्यारा है.”
This acceptance changes the way they deal with the child.
They become more patient, more connected, more involved.
Because of this, the child’s behaviour often remains within an acceptable range.
Now look at the other side.
With typically developing children, we often expect everything to be perfect by default.
When they show anger, resistance, or disobedience, we react quickly.
We correct. We scold. Sometimes we label.
But we forget one important thing.
Even in typically developing children, some behaviour will be imperfect.
That is part of growing up.
If we only react to “wrong behaviour” without accepting the child,
a distance slowly develops.
And behaviour starts reflecting that distance.
A child who feels connected listens more easily.
A child who feels distant resists more.
This is where the caregiver ecosystem becomes important.
Parents, grandparents, teachers, and everyone around the child together create this ecosystem.
If this ecosystem is supportive, patient, and emotionally connected, behaviour improves naturally.
If it is stressful, critical, or distant, behaviour problems increase.
So the question is not:
“How do we control behaviour?”
The better question is:
“How do we strengthen the caregiver ecosystem and stay connected while guiding behaviour?”
It is always better to tell what is expected than to keep reacting to what is wrong.
Speak clearly. Stay calm. Stay close.
Children do not first learn from what we say.
They learn from how they feel with us.
Accept the child. Guide the behaviour.
Connection first—correction later.
मुलाची चुकीची वागणूक आपल्याला काय सांगते आहे?
मुलाचं काही चुकलं, की आपल्याला वाटतं — याचं काहीतरी बिघडलं आहे.
“कुछ तो गड़बड़ है…”
पण जरा विचार केला, तर एक वेगळंच चित्र दिसतं.
नॉर्मल मुलं अनेकदा हट्टीपणा करतात. उलट बोलतात, विनाकारण वाद घालतात. ऐकत नाहीत.
तर बौद्धिक अडचणी असलेली (मतिमंद ) मुलं पालकांशी आणि शिक्षकांशी जास्त जोडलेली, आदर करणारी, आणि भावनिकदृष्ट्या जवळची दिसतात.
जरा आश्चर्य वाटेल, पण हे खरं आहे.
या क्षेत्रात काम करणाऱ्यांना हा अनुभव वारंवार येतो.
आपली अपेक्षा मात्र याच्या अगदी उलट असते.
आपल्याला नॉर्मल मुलं शहाण्यासारखी आणि मतिमंद, मूकबधिर मुलं वेड्यासारखी वागत असतील असं वाटतं.
मग असं का होतं?
उत्तर बुद्धीत नाही.
उत्तर नात्यात आहे.
रक्ताचं नातं नाही — भावनिक नातं.
“प्रॉब्लेम चाइल्ड” म्हणजे काय?
ज्याला वाढवणं आणि शिकवणं कठीण जातं, ते मूल “प्रॉब्लेम चाइल्ड” असते.
ही अडचण बौद्धिक, शैक्षणिक, स्वमग्नता (ऑटिझम), मूकबधिर किंवा इतर कारणांमुळे असू शकते.
अशा मुलांचे पालक अनुभवाने — कधी नाईलाजाने — एक गोष्ट शिकतात:
“जैसा है, वैसा है, मेरा है, प्यारा है.”
हा स्वीकार पालकांच्या, घरच्यांच्या, शिक्षकांच्या वागण्यात बदल घडवतो.
ते अधिक संयमी होतात. जास्त लक्ष देतात. समंजसपणे वागतात.
मग मूलही मर्यादेत राहून चांगलं वागायला लागतं.
आणि दुसरीकडे…
नॉर्मल मुलांकडून मात्र आपण अगदी आदर्श वागणुकीची अपेक्षा करतो.
जणू काही चांदोबा मासिकातला गुणी गोपाळ… किंवा साने गुरुजींच्या “श्यामच्या आई”तला श्याम.
तो रागावला, चिडला, उलट बोलला, की आपण लगेच तयार —
ओरडायला, दुरुस्ती करायला, नावं ठेवायला.
पण आपण एक गोष्ट विसरतो.
प्रत्येक मूल कधी ना कधी चुकीचं वागणारच.
तो वाढीचाच एक भाग आहे.
मानसिक, भावनिक विकासाचा भाग आहे.
तो “learning licence” वर आहे.
आपण सतत चुका दाखवत राहिलो, आणि त्याला आहे तसा स्वीकारला नाही,
तर हळूहळू तो आपल्यापासून मनाने दूर जाऊ लागतो.
बोलणं कमी होतं.
मनाने अंतर वाढतं.
आणि ते अंतर वर्तनातून दिसू लागतं.
नंतर चार हात लांबच राहणं पसंत करतो. अतीच झालं, त्याच्या सहनशक्ती पलीकडे प्रकरण गेलं तर दृष्टीआड राहू लागतो.
आईवडिलांशी मोकळेपणाने बोलणारं मूल सहज ऐकतं.
मनाने दूर गेलेलं मूल विरोध करतं.
इथे “बालपणाचे सहकारी” (Partners in Childhood) महत्त्वाचे ठरतात.
पालक, आजी-आजोबा, काका-काकू, आत्या-मावश्या, मित्र-मैत्रिणी, शिक्षक —
हेच खरे बालपणाचे सहकारी असतात.
हे सगळे मिळून मुलाभोवतीचं वातावरण तयार करतात.
हे वातावरण जर आधार देणारं, संयमी आणि भावनिकदृष्ट्या जवळचं असेल,
तर वर्तन आपोआप सुधारतं.
आणि जर ते तणावपूर्ण, टीकात्मक आणि दूर ठेवणारं असेल,
तर समस्या वाढतात.
म्हणून प्रश्न हा नाही —
“वर्तन कसं आटोक्यात ठेवायचं?”
खरा प्रश्न आहे —
“नातं जपत वर्तन कसं घडवायचं?”
चुकीवर रागावण्यापेक्षा,
काय अपेक्षित आहे ते स्पष्ट सांगणं अधिक उपयोगी.
सरळ बोला. शांत रहा. जवळ बसा. आधार द्या.
मुलं आपल्या शब्दांमधून नाही,
तर आपल्या नात्यातून शिकतात.
मुलाला स्वीकारा. वर्तनाला दिशा द्या.
आधी नातं जपा — मग सुधारणा करा.
बेस्ट लक
– विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)
एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,
पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)
