Child & Parental Guide - Dr. Anil Mokashi

किशोरवयातील स्वच्छता : A Sign of Maturity

June 11, 2026

किशोरवयातील वैयक्तिक स्वच्छता : मोठं होण्याची एक खूण [ PERSONAL HYGIENE IN ADOLESCENCE: A SIGN OF GROWING UP] किशोरवयात शरीरात अनेक बदल घडू लागतात. उंची व वजन वाढते, हार्मोन्स सक्रिय होतात, घामाच्या ग्रंथी अधिक कार्य करू लागतात आणि शरीराला विशिष्ट वास येऊ लागतो. शरीराला वास येणे हा आजार नाही. तो मोठं होण्याच्या प्रक्रियेचा एक नैसर्गिक भाग आहे. मात्र वैयक्तिक स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष झाल्यास हा वास इतरांना अप्रिय वाटू शकतो आणि आपल्या व्यक्तिमत्त्वाबद्दल नकारात्मक छाप निर्माण करू शकतो. घामाला स्वतःला फारसा वास नसतो. त्वचेवरील जंतू, मृत त्वचापेशी आणि शरीरावरील केस यांच्या संपर्कात घाम आल्यावर वास निर्माण होतो. काखा, जांघेचा भाग, पाय, टाळू आणि त्वचेच्या घड्या याठिकाणी हा वास अधिक जाणवतो. किशोरवयात शरीराचा वास वाढण्याची काही कारणे: यावर उपाय अगदी सोपे आहेत: लक्षात ठेवा, किशोरवय म्हणजे फक्त उंची वाढणे किंवा आवाज बदलणे नाही. स्वतःच्या शरीराची जबाबदारी स्वीकारण्याची सुरुवातही याच वयात होते. लोक आपल्या दिसण्याकडे, बोलण्याकडे, वागण्याकडे लक्ष देतात; पण आपल्या वैयक्तिक स्वच्छतेकडेही तेवढेच लक्ष देतात. स्वच्छता आपल्याला फक्त नीटनेटके बनवत नाही, तर इतरांचा विचार करणारी व्यक्ती बनवते. मोठं होणं म्हणजे फक्त शरीराने वाढणं नाही; तर स्वतःबद्दल जागरूक होणं, इतरांचा विचार करणं आणि स्वतःची जबाबदारी स्वीकारणं होय. किशोरावस्था तुमच्या शरीरात बदल आपोआप घडवते;पण त्या शरीराची जबाबदारी स्वतः स्वीकारता,तेव्हा खरी परिपक्वता सुरू होते. PERSONAL HYGIENE IN ADOLESCENCE: A SIGN OF GROWING UP As children enter adolescence, many physical changes begin to occur. The body grows rapidly, hormones become active, and sweat glands start working more vigorously. One common consequence is increased body odour. Body odour is not a disease. It is a normal part of growing up. However, if personal hygiene is neglected, it can become unpleasant and affect how others perceive us. Sweat itself is almost odourless. The smell develops when sweat mixes with bacteria naturally present on the skin, particularly in areas such as the armpits, groin, feet, scalp, and skin folds. Dead skin cells, body hair, and poor hygiene can further contribute to the problem. Several factors make body odour more noticeable during adolescence: Good personal hygiene is simple: As you grow from a child into a young man or woman, personal hygiene becomes your own responsibility. Parents can remind you, but ultimately self-care must come from within. People notice our appearance, our behaviour, our speech—and yes, even our personal hygiene. Cleanliness does not make a person great, but it makes a person pleasant, presentable, and respectful of those around them. Growing up is not only about becoming taller and stronger. It is also about becoming more aware of yourself, more considerate of others, and more responsible for your own well-being. PUBERTY CHANGES YOUR BODY AUTOMATICALLY.MATURITY BEGINS WHEN YOU LEARN TO TAKE CARE OF THAT BODY YOURSELF. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

किशोरवयातील स्वच्छता : A Sign of Maturity Read Post »

Mother and daughter bonding through yoga outdoors in a serene grassy field.

सशक्त आई, सशक्त बालक

June 8, 2026

माझ्या प्रिय आयांनो, फक्त मुलांना मोठं करण्यासाठी तुमचा जन्म झालेला नाही. मुलांना वाढवणं हा तुमच्या जीवनातील अतिशय महत्त्वाचा आणि अर्थपूर्ण भाग आहे, हे नक्की. पण म्हणून तुमचं संपूर्ण अस्तित्वच मातृत्वाच्या कर्तव्यावर ओवाळून टाकण्याची गरज नाही. ताई, स्वतःकडे दुर्लक्ष करू नका बरं! आधुनिक विज्ञान आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते. मुलांचा विकास केवळ अन्न, औषधे, लसीकरण किंवा शिक्षणावर अवलंबून नसतो. मुलांच्या विकासावर त्यांच्या caregiver च्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याचा देखील खोल परिणाम होत असतो. चांगली आई होण्यासाठी, सुरक्षित मातृत्वासाठी, तिचे वय 20 ते 35 हवे, वजन 45 किलो हवे, उंची 145 सेमी (4 फूट 9 इंच) हवी. किडकिडीत आईची मुलं किडकिडीत होतात. दणदणीत आईची मुलं दणदणीत होतात. घाबरट आईची मुलं भितृट होतात. खंबीर आईची मुलं आत्मविश्वासू होतात. एका वेळी एक मूल बोटाला, एक मूल कडेला आणि एक मूल पोटात असलेल्या आईचे हालच असतात. चार जिवांवर अन्याय. दोन मुलात कमीत कमी तीन वर्षाचे अंतर हवे. शिक्षणामुळे आयांना आरोग्य, पोषण, लसीकरण आणि बालविकास याबाबत अधिक माहिती मिळते. त्यामुळे त्या मुलांची वैज्ञानिक पद्धतीने काळजी घेऊ शकतात. त्या प्रथा आणि अंधश्रद्धांच्या आहारी जात नाहीत. सतत थकलेली, झोपेअभावी त्रस्त, तणावाखाली असलेली किंवा स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करणारी आई कितीही प्रेमळ असली तरी तिच्यावरचा भार वाढत जातो. उलट सशक्त, आत्मविश्वासू, आनंदी आईच आपल्या मुलाला सुरक्षित, स्थिर आणि पोषक वातावरण देऊ शकते. म्हणूनच आईची काळजी घेणे हा बालसंगोपनाचाच एक महत्त्वाचा भाग आहे. योग्य आहार, पुरेशी झोप, नियमित आरोग्य तपासणी, थोडा विरंगुळा, स्वतःसाठी थोडा वेळ, भावनिक आधार आणि सन्मान — या गोष्टी आईच्या गरजा नाहीत, तर मुलांच्या विकासासाठीची गुंतवणूक आहेत. म्हणूनच आता कुटुंब, आजी-आजोबा, वडील, समाज आणि मुलांच्या विश्वातील सर्व मोठ्या माणसांनी एक गोष्ट समजून घ्यायला हवी: मुलं सशक्त हवी असतील तर आया सशक्त हव्या ना! आईला सशक्त करणे हे सुद्धा एक प्रकारचे बालसंगोपनच आहे. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

सशक्त आई, सशक्त बालक Read Post »

अ जीवनसत्व: मुलांच्या निरोगी भविष्यासाठी

May 20, 2026

तोंडाने अ जीवनसत्वाचा डोस मुलांना आजारांपासून संरक्षण देतो आणि निरोगी ठेवतो.भारतात सरकारी आरोग्य सेवा सहा महिन्यांनंतर पाच वर्षांपर्यंतच्या सर्व मुलांना दर सहा महिन्यांनी अ जीवनसत्वाचा डोस मोफत देते.ही अत्यंत महत्त्वाची आणि दूरदृष्टीची सार्वजनिक आरोग्य सेवा आहे.पण अनेक मुले खासगी डॉक्टरांकडून लसी घेतात. अशा मुलांना अ जीवनसत्वाचा डोस मिळत नाही.खरं तर:• खासगी बालरोग तज्ञांनी सरकारी यंत्रणेकडून अ जीवनसत्वाचा डोस मिळवून मुलांना द्यायला हरकत नाही.• किंवा बाजारात मिळणाऱ्या अ जीवनसत्वाचा डोस:o BLUE Capsule — 100000 IUo RED Capsule — 200000 IUवापरता येऊ शकतात.मुलांचे कुटुंब, आणि आरोग्य सेवा देणाऱ्यांनी अ जीवनसत्वाचा डोसचे महत्त्व समजून घेतले पाहिजे.ही फक्त “व्हिटॅमिन देणे” इतकी साधी गोष्ट नाही.ही एक preventive health practice आहे.ती समाजात सवय आणि संस्कार बनायला हवी. अ जीवनसत्व म्हणजे “साधं व्हिटॅमिन” नाही. आहे मायक्रोन्यूट्रिअंट, पण बालपणात त्याचे काम फार मोठे आहे.मूल बाहेरून निरोगी दिसू शकते, पण शरीरात शांतपणे अ जीवनसत्वाची कमतरता वाढत असू शकते. अ जीवनसत्व कशासाठी आवश्यक आहे?• दृष्टीसाठी• रातांधळेपणा टाळण्यासाठी• रोगप्रतिकारशक्तीसाठी• वाढीसाठी• त्वचा व शरीराच्या आतील आवरणांच्या आरोग्यासाठी• संसर्गातून बरे होण्यासाठीविशेषतः महत्त्वाचे:• लहान बाळांसाठी• वेगाने वाढणाऱ्या मुलांसाठी• कुपोषित मुलांसाठी• वारंवार आजारी पडणाऱ्या मुलांसाठी अ जीवनसत्व कुठून मिळते.प्राणिजन्य पदार्थ:• यकृत (liver)• दूध• चीज• इतर प्राणिजन्य अन्नवनस्पतीजन्य पदार्थ:• गाजर• भोपळा• रताळे• शेवग्याची पाने• कढीपत्ता• हिरव्या पालेभाज्या• पिवळी-केशरी फळे एक महत्त्वाची गोष्ट:अ जीवनसत्व शोषण्यासाठी अन्नात थोडे fat आवश्यक असते.म्हणून:• फक्त गाजर खाऊन उपयोग नाही• भाजीत थोडे तेल/तूप असणे उपयोगी ठरतेआपला पारंपरिक भारतीय आहार यासाठी उत्तम आहे:• डाळ• भाजी• थोडे तेल/तूप• दूध• पोळी/भातसाधा. व्यावहारिक. वैज्ञानिक. काही मुलांना Vitamin A deficiency चा धोका जास्त असतो:• अकाली जन्मलेली बाळे• कमी वजनाची बाळे• कुपोषित मुले Protein malnutrition आणि अ जीवनसत्व यांचा एक लपलेला संबंध आहे.अ जीवनसत्व रक्तात एकटे फिरत नाही.तिला “Retinol Binding Protein (RBP)” नावाच्या protein ची मदत लागते.शरीरात protein कमी असेल तर:• RBP कमी बनते• अ जीवनसत्व नीट वाहून नेता येत नाही• कमतरता निर्माण होतेम्हणजे:मूल अ जीवनसत्व खात असते,पण शरीराला ते योग्य प्रकारे वापरता येत नाही.Nutrition हे एक टीमवर्क आहे — एकट्या nutrient चे काम नाही. संसर्गाच्या, इन्फेक्शनच्या वेळी अ जीवनसत्व तात्पुरते कमी दिसू शकते.जसे:• गोवर• कांजिण्या• गालगुंड• डांग्या खोकला• Hand Foot Mouth Diseaseअशा वेळी शरीरात inflammation वाढते आणि अ जीवनसत्व पातळी खाली जाते. WHO च्या शिफारसी:६ ते ११ महिने:• 100000 IU — BLUE Capsule — एकदा१ वर्ष ते ५ वर्ष:• 200000 IU — RED Capsule — दर ६ महिन्यांनीVitamin A यकृतात साठवले जाते आणि शरीर ते हळूहळू वापरते. Vitamin A supplementation मुळे:• गंभीर आजार कमी होऊ शकतात• रोगप्रतिकारशक्ती सुधारते• बालमृत्यू कमी होण्यास मदत होतेएक छोटीशी capsule,मुलाच्या भविष्यासाठी शांतपणे संरक्षण देत असते. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

अ जीवनसत्व: मुलांच्या निरोगी भविष्यासाठी Read Post »

झोपवून पाणी किंवा औषधे का देऊ नयेत?

May 12, 2026

बाळाला पूर्ण आडवे झोपवून पाणी किंवा औषधे का देऊ नयेत? लहान बाळ मोठ्या माणसासारखे सुरक्षितपणे पिऊ शकत नाही. बाळ जेव्हा दूध, पाणी किंवा औषध गिळते,तेव्हा शरीराला एका क्षणात अनेक गोष्टी एकाच वेळी कराव्या लागतात. म्हणजेचशोषणे + गिळणे + श्वास घेणेयांचा अचूक समन्वय आवश्यक असतो. बाळ पूर्ण सपाट झोपलेले असेल,तर हा समन्वय अधिक कठीण होऊ शकतो. त्यामुळे द्रव: म्हणून:लहान बाळाला पूर्ण आडवे झोपवूनपाणी, दूध किंवा औषधे देणे टाळावे. सुरक्षित पद्धत: लक्षात ठेवा:बाळाला पाजणे म्हणजे फक्त द्रव पोटात ओतणे नाही. ती शरीराची अत्यंत सूक्ष्म आणि संरक्षक जैविक प्रक्रिया आहे. योग्य स्थिती, योग्य गती आणि योग्य काळजी —यामुळेच बाळ सुरक्षितपणे पिते. WHY INFANTS SHOULD NOT BE GIVEN WATER OR MEDICINES IN A FULLY HORIZONTAL POSITION An infant cannot safely drink like an older child or adult. While swallowing,the baby’s body has to do many things together within a fraction of a second. This requires proper coordination of:sucking + swallowing + breathing. If a baby is lying completely flat,this coordination may become more difficult. Liquid may: Therefore:Avoid giving water, milk, or medicines to infants in a fully horizontal position. Safer method: Remember:Feeding is not “pouring liquid into the stomach.”It is a highly coordinated protective reflex. A baby drinks safely only when the body gets time and position to protect the airway. – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

झोपवून पाणी किंवा औषधे का देऊ नयेत? Read Post »

गुड बॉय सूर्य आणि बॅड बॉय सूर्य.

May 11, 2026

ऊन तापत चाललय. उकाडा वाढत चाललाय. दिवस मोठा मोठा होऊ लागलाय. बाहेर खेळायला, धमाल मस्ती करायला जास्त वेळ मिळू लागलाय. पण जरा जपून. ऊन बाधण्यापासून स्वतःचा बचाव केला पाहिजे. सूर्य बॅड बॉय कि गुड बॉय ? तसा सूर्य हा गुड बॉयच आहे. सूर्य जरी तोंट, आग ओकत असला तरी तो फार छान छान कूल गोष्टी करत असतो. तो आपल्याला ऊब देतो. तो झाडांना ,फुलांना वाढवतो. तो आपल्या कातडीखाली ‘ड’ जीवनसत्व निर्माण करतो. ड जीवनसत्वाच्या मदतीने अन्नातले कॅल्शियम आतडयातून रक्तात शोषलं जातं. आणि हाडं बळकट होतात. म्हणजे तसा सूर्य हा गुड बॉयच आहे. पण आपण काळजी घेतली नाही तर तो बॅड बॉय होऊ शकतो. सूर्यकिरणांमध्ये काही अदृश्य डोळयांना न दिसणारे अतिनील अल्ट्राव्हायोलेट (आपण यू.व्ही. म्हणू) किरण असतात. ते सूर्यदाह, सनबर्न करतात. सूर्यांची उष्णता शरीराला सहन न झाल्याने उष्माघात होतो. आपण काळजी घेतली नाही, शिस्त लावली नाही तर सूर्य बॅड बॉय होऊ शकतो. सूर्यदाह : कातडीची आग होऊ देऊ नका. यू.व्ही.किरण ढगांतून, हवेतून प्रवास करत आपल्या कातडीवर पडतात. यू.व्ही. किरणांमुळे कातडी भाजल्यासारखी, करपल्यासारखी होते.कातडी गोरी असेल तर सूर्यदाह लवकर होतो. काळी असेल तर उशीर होतो. काळ्या कातडीतील मेलेनिन हे रंगद्रव्य कातडीचे यू.व्ही. किरणांपासून संरक्षण करते. सूर्यदाह झाल्यावर कातडीची आग होते, जळजळ करते. कातडीवर पाणी भरलेले फोड येतात. अशा कातडीवर मोठेपणी सुरकुत्या पडण्याची शक्यता जास्त असते. क्वचित मोठेपणी कॅन्सरसुद्धा होऊ शकतो. काळजी घेतलेली बरी. सकाळी १० ते ४ सूर्यप्रकाश प्रखर असतो. तेंव्हा अघुतन मधून सावलीत जावे. सनस्क्रीन लोशन लावावे. सनस्क्रीन लोशन ३० किंवा जास्त एस पी एफ चे असावे. एस पी एफ. म्हणजे सन प्रोटेक्टींग फॅक्टर. उन्हात जाण्याच्या १५, २० मिनिट आधी लावावे. शरीराच्या ज्या ज्या भागावर ऊन पडणार त्या त्या भागावर लावावे. दर २ तासांनी लावावे. पोहतांना पाण्यावर पडणारे सूर्यकिरण परावर्तीत होऊन दुप्पट प्रमाणात कातडीवर पडतात.त्यामुळे पोहतांना व घाम येत असेल तर सनस्क्रीन लोशन जास्त वेळा लावावे. चेहऱ्यावर सावली पडेल अशी टोपी घालावी. हात पाय दिसणार नाहीत असे अपारदर्शक ढिले कपडे घालावे. प्रखर उन्हात यू.व्ही किरण अडवणारे गॉगल घालावे. उष्माघात : पाणी प्या, ओल्या फडक्याने पुसून घ्या. शरीराचं तापमान नियंत्रण करणारा एक थर्मोस्टॅट नावाचं केंद्र मेंदूमध्ये असतं. हवेंचं तापमान वाढलं कि घाम येऊन शरीर थंड केलं जातं. लहान मुलांचं तापमान नियंत्रण केंद्र अपरिपक्व असल्याने ते व्यवस्थित काम करत नाही. पत्ता तापतो, भांडी तापतात तशी मुले तापतात. त्यांना थंड करावं लागतं. उन्हाळ्यात दिवसातून ३,४ वेळा ओल्या फडक्याने पुसून घ्यावे. शर्ट ओला करून पिळून अंगात घालावा. वाळलेल्या कोरडया माठाले पाणी गार होत नाही. वाळलेल्या ओल्या माठाले पाणी गार होते. शरीराला पाणी कमी पडले तरच उन्हाळा बाधतो. पाणी कमी पडले तर उकडून सुद्धा घाम येत नाही. शरीर तापतच जाते. तापाची औषधे (क्रोसिन) शरीर थंड करत नाहीत, घाम आणतात. शुष्कता स्थिती (डीहायड्रेशन) असेल तर तापाच्या औषधांचा गुण येत नाही. म्हणून भरपूर पाणी प्यावे. दिवसातून (चोवीस तासातून) ६ पेक्षा जास्त वेळा लघवी व्हावी. उन्हाळयामुळे, उलटी-जुलाबामुळे, आजारात अन्न पाणी कमी गेल्यामुळेसुद्धा शुष्कता स्थिती येते. उष्माघातामुळे शरीराचं तापमान वाढते. कातडी लाल होते, डोकं दुखतं, चक्कर येते. डोळे खोल जातात. लघवी कमी होते. नाडीचे ठोके वाढतात. दम लागतो. असंबद्ध बडबडणे, बेशुद्ध होणे अशी लक्षणं दिसतात. असं काही जाणवलं तर शाळेत किंवा घरात मोठ्या माणसांना सांगायला हवे. उष्माघाताचे निदान योग्य झाले नाही तर टॉयफॉईड, मलेरिया, न्यूमोनिया असे चुकीचे निदान ठोकून औषधांचा मारा होतो. मूळ उष्माघात बाळावतोच राहतो. उष्माघाताच्या मुलाला ओ.आर.एस.(जलसंजीवनी) भरपूर पाजावे. कपडे कमी घालावे. पंखा चालू करावा. ओल्या कपडयाने पुसून घ्यावे. तर मुलांनो, ज्यांना सूर्यदाह आणि उष्माघातापासून स्वतःला वाचवायचे आहे त्यांनी सनस्क्रीन लावावे, पाणी प्यावे, ओल्या फडक्याने पुसावे आणि कूल रहावे. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

गुड बॉय सूर्य आणि बॅड बॉय सूर्य. Read Post »

Gestational Diabetes & Autism

April 26, 2026

Perinatal Hypoxia & Cerebral Palsy Why this comparison matters Both these pairs connect an early-life exposure to later neurodevelopmental outcomes.They share common downstream biology—oxidative stress and inflammation—yet differ significantly in: Understanding this distinction is essential for both clinical thinking and parental guidance. 1) Nature of Exposure Gestational Diabetes Mellitus (GDM)A chronic intrauterine metabolic environment Perinatal Hypoxia / Hypoxic-Ischemic Encephalopathy (HIE)An acute event 2) Primary Pathophysiology GDM → “Metabolic programming” Net effect:Subtle alterations in Hypoxia/HIE → “Energy failure and injury” Net effect: 3) Pattern of Brain Involvement GDM HIE 4) Clinical Outcomes GDM exposure Phenotype: Hypoxia/HIE Phenotype: 5) Strength of Evidence GDM ↔ Neurodevelopmental outcomes Key point: Good glycemic control reduces risk Hypoxia/HIE ↔ Cerebral palsy 6) Prevention & Clinical Levers GDM pathway Hypoxia pathway 7) A Unifying Teaching Frame “Acute injury vs. chronic programming.” Clinical One-liner “Hypoxia injures the brain; hyperglycemia shapes the brain.” 8) Practical Takeaways – Dr. Anil Mokashi (Pediatrician)MBBS, MD, DCH, FIAP, PhD(Child Growth and Development)

Gestational Diabetes & Autism Read Post »

Close-up of a cheerful toddler in a high chair, playfully engaged indoors.

Behaviour Problems: What Are They Telling Us?

March 21, 2026

Behaviour Problems: What Are They Telling Us? When we talk about behaviour problems in children, we often feel that something is “wrong” with the child. But if we observe carefully, we notice a pattern. Children who are developing normally today often show more stubbornness, arguing, and disobedience.At the same time, many children with intellectual challenges appear more attached, respectful, and emotionally connected to their parents and teachers. This looks surprising. We usually expect the opposite. So what is happening here? The answer may not be in intelligence.The answer may be in relationship. Let us first understand what we mean by a “problem child.” A problem child is a child who is difficult to raise and educate.The difficulty may be due to intellectual disability, learning disability, autism, hearing impairment, or some other condition. In such situations, many parents slowly come to an acceptance:“जैसा है, वैसा है… मेरा है, प्यारा है.” This acceptance changes the way they deal with the child.They become more patient, more connected, more involved. Because of this, the child’s behaviour often remains within an acceptable range. Now look at the other side. With typically developing children, we often expect everything to be perfect by default.When they show anger, resistance, or disobedience, we react quickly. We correct. We scold. Sometimes we label. But we forget one important thing. Even in typically developing children, some behaviour will be imperfect.That is part of growing up. If we only react to “wrong behaviour” without accepting the child,a distance slowly develops. And behaviour starts reflecting that distance. A child who feels connected listens more easily.A child who feels distant resists more. This is where the caregiver ecosystem becomes important. Parents, grandparents, teachers, and everyone around the child together create this ecosystem.If this ecosystem is supportive, patient, and emotionally connected, behaviour improves naturally.If it is stressful, critical, or distant, behaviour problems increase. So the question is not:“How do we control behaviour?” The better question is:“How do we strengthen the caregiver ecosystem and stay connected while guiding behaviour?” It is always better to tell what is expected than to keep reacting to what is wrong. Speak clearly. Stay calm. Stay close. Children do not first learn from what we say.They learn from how they feel with us. Accept the child. Guide the behaviour.Connection first—correction later. मुलाची चुकीची वागणूक आपल्याला काय सांगते आहे? मुलाचं काही चुकलं, की आपल्याला वाटतं — याचं काहीतरी बिघडलं आहे.“कुछ तो गड़बड़ है…” पण जरा विचार केला, तर एक वेगळंच चित्र दिसतं. नॉर्मल मुलं अनेकदा हट्टीपणा करतात. उलट बोलतात, विनाकारण वाद घालतात. ऐकत नाहीत. तर बौद्धिक अडचणी असलेली (मतिमंद ) मुलं पालकांशी आणि शिक्षकांशी जास्त जोडलेली, आदर करणारी, आणि भावनिकदृष्ट्या जवळची दिसतात. जरा आश्चर्य वाटेल, पण हे खरं आहे.या क्षेत्रात काम करणाऱ्यांना हा अनुभव वारंवार येतो. आपली अपेक्षा मात्र याच्या अगदी उलट असते. आपल्याला नॉर्मल मुलं शहाण्यासारखी आणि मतिमंद, मूकबधिर मुलं वेड्यासारखी वागत असतील असं वाटतं. मग असं का होतं? उत्तर बुद्धीत नाही.उत्तर नात्यात आहे.रक्ताचं नातं नाही — भावनिक नातं. “प्रॉब्लेम चाइल्ड” म्हणजे काय?ज्याला वाढवणं आणि शिकवणं कठीण जातं, ते मूल “प्रॉब्लेम चाइल्ड” असते. ही अडचण बौद्धिक, शैक्षणिक, स्वमग्नता (ऑटिझम), मूकबधिर किंवा इतर कारणांमुळे असू शकते. अशा मुलांचे पालक अनुभवाने — कधी नाईलाजाने — एक गोष्ट शिकतात:“जैसा है, वैसा है, मेरा है, प्यारा है.” हा स्वीकार पालकांच्या, घरच्यांच्या, शिक्षकांच्या वागण्यात बदल घडवतो.ते अधिक संयमी होतात. जास्त लक्ष देतात. समंजसपणे वागतात. मग मूलही मर्यादेत राहून चांगलं वागायला लागतं. आणि दुसरीकडे… नॉर्मल मुलांकडून मात्र आपण अगदी आदर्श वागणुकीची अपेक्षा करतो.जणू काही चांदोबा मासिकातला गुणी गोपाळ… किंवा साने गुरुजींच्या “श्यामच्या आई”तला श्याम. तो रागावला, चिडला, उलट बोलला, की आपण लगेच तयार —ओरडायला, दुरुस्ती करायला, नावं ठेवायला. पण आपण एक गोष्ट विसरतो. प्रत्येक मूल कधी ना कधी चुकीचं वागणारच.तो वाढीचाच एक भाग आहे.मानसिक, भावनिक विकासाचा भाग आहे.तो “learning licence” वर आहे. आपण सतत चुका दाखवत राहिलो, आणि त्याला आहे तसा स्वीकारला नाही,तर हळूहळू तो आपल्यापासून मनाने दूर जाऊ लागतो. बोलणं कमी होतं.मनाने अंतर वाढतं. आणि ते अंतर वर्तनातून दिसू लागतं.नंतर चार हात लांबच राहणं पसंत करतो. अतीच झालं, त्याच्या सहनशक्ती पलीकडे प्रकरण गेलं तर दृष्टीआड राहू लागतो. आईवडिलांशी मोकळेपणाने बोलणारं मूल सहज ऐकतं.मनाने दूर गेलेलं मूल विरोध करतं. इथे “बालपणाचे सहकारी” (Partners in Childhood) महत्त्वाचे ठरतात. पालक, आजी-आजोबा, काका-काकू, आत्या-मावश्या, मित्र-मैत्रिणी, शिक्षक —हेच खरे बालपणाचे सहकारी असतात. हे सगळे मिळून मुलाभोवतीचं वातावरण तयार करतात. हे वातावरण जर आधार देणारं, संयमी आणि भावनिकदृष्ट्या जवळचं असेल,तर वर्तन आपोआप सुधारतं. आणि जर ते तणावपूर्ण, टीकात्मक आणि दूर ठेवणारं असेल,तर समस्या वाढतात. म्हणून प्रश्न हा नाही —“वर्तन कसं आटोक्यात ठेवायचं?” खरा प्रश्न आहे —“नातं जपत वर्तन कसं घडवायचं?” चुकीवर रागावण्यापेक्षा,काय अपेक्षित आहे ते स्पष्ट सांगणं अधिक उपयोगी. सरळ बोला. शांत रहा. जवळ बसा. आधार द्या. मुलं आपल्या शब्दांमधून नाही,तर आपल्या नात्यातून शिकतात. मुलाला स्वीकारा. वर्तनाला दिशा द्या.आधी नातं जपा — मग सुधारणा करा.बेस्ट लक – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

Behaviour Problems: What Are They Telling Us? Read Post »

A child in a red bow tie enjoys a healthy meal with vegetables indoors.

चांगल्या बाल आहाराचे सहा नियम

March 5, 2026

(Six Rules of Good Infant Nutrition) बालकाचा पहिला आहार हा त्याच्या आयुष्यभराच्या आरोग्याची पायाभरणी करतो. योग्य वेळी योग्य आहार मिळाला तर बाळाची वाढ, मेंदूचा विकास आणि रोगप्रतिकारशक्ती उत्तम राहते. बालरोगतज्ज्ञ म्हणून माझ्या अनुभवातून सांगतो – चांगल्या बाल आहाराचे काही साधे पण अत्यंत महत्त्वाचे नियम आहेत. १. पहिले सहा महिने – फक्त आईचे दूध बाळाला जन्मानंतर पहिले सहा महिने फक्त आईचे दूध द्यावे.या काळात पाणी, मध, गोड पाणी किंवा इतर कोणतेही अन्न देण्याची गरज नसते. आईचे दूध हेच बाळासाठी संपूर्ण आणि सर्वोत्तम अन्न आहे. २. सहाव्या महिन्यापासून खीर सुरू करा सहा महिने पूर्ण झाल्यावर बाळाला पूरक आहार (Complementary feeding) सुरू करावा. खीर देताना काही गोष्टी लक्षात ठेवा: खिरीत साधारणतः: चमचा वाकडा केल्यानंतर खीर वाहून जाऊ नये इतकी घट्ट असावी. पातळ अन्न – पातळ बाळ.घट्ट अन्न – घट्ट बाळ. ३. खिरीत प्रथिने (Protein) घाला बाळाच्या वाढीसाठी प्रथिने अत्यंत आवश्यक असतात. खिरीत खालील पदार्थ मिसळू शकता: घरी जे काही प्रोटीनयुक्त अन्न शिजवलेले असेल ते वाटून किंवा कुस्करून खिरीत मिसळा. आहारात मिश्रण आणि बदल असणे महत्त्वाचे आहे. ४. भाज्या आणि फळे घाला खिरीत बदल करून भाज्या आणि फळे घालावीत. यामुळे बाळाला: मिळतात आणि आहार संतुलित होतो. ५. दिवसातून चार वेळा पूरक आहार सहा महिन्यांनंतर बाळाला दिवसातून चार वेळा खीर द्यावी. वेळा साधारणतः: या व्यतिरिक्त इतर वेळी आईचे दूध द्यावे. ६. आजारी बाळाचे अन्न तोडू नका बाळ आजारी असताना अनेकदा अन्न कमी केले जाते.हे चुकीचे आहे. आजारी बाळाला अन्न देत राहणे आवश्यक आहे. अन्न बंद केल्यास: सातूचे पीठ – एक पौष्टिक पारंपरिक आहार (Sattu Flour – A Traditional Nutritious Food) सातू म्हणजे विविध धान्ये आणि कडधान्यांचे पौष्टिक मिश्रण. सातू बनवण्यासाठी सात घटक १. जवस२. गहू३. तांदूळ४. मका५. हरभरा६. मुग७. मटकी बनवण्याची पद्धत चव वाढवण्यासाठी: घालू शकता. हे सातूचे पीठ ६ महिन्यांच्या बाळापासून १०० वर्षांपर्यंत सर्वांसाठी पौष्टिक आहार आहे. जगातील सर्व आयांनी चांगल्या बाल आहाराचे हे नियम पाळले तर कुपोषण मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते. बाळाच्या आईने कोणते नियम मोडले आहेत हे समजून घेऊन त्या चुका सुधारण्यास डॉक्टरांनी मदत करावी.म्हणजे बाळाचे वजन वाढू लागते आणि आरोग्य सुधारते. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

चांगल्या बाल आहाराचे सहा नियम Read Post »

Congenital Hearing Loss: कानाबरोबर शरीरातील इतर संकेतही ओळखा

February 25, 2026

Most common co-morbidities of congenital hearing impairment Clinically, when we see a child with congenital hearing impairment, we should almost automatically think — “What else should I actively look for?” Here are the 5 most common co-morbidities you’ll encounter in practice: 1️⃣ Speech and Language DelayThis is the most universal and predictable co-morbidity.Expressive language delayReceptive language difficultiesArticulation disordersEven mild bilateral loss can significantly affect phonological development if not identified early.Early amplification + auditory-verbal therapy changes the trajectory dramatically. 2️⃣ Developmental Delay (Global or Specific) Especially in syndromic cases or children with:Congenital infectionsHypoxic injuryGenetic syndromesMotor delay may coexist, particularly in children with vestibular dysfunction (inner ear involvement). 3️⃣ Visual ProblemsVery important and often under-screened. Refractive errorsRetinitis pigmentosa (e.g., in Usher syndrome)Structural eye anomaliesBecause hearing-impaired children rely heavily on visual input, even minor visual defects become functionally significant. 4️⃣ Cardiac AnomaliesSeen in syndromic conditions like:Jervell and Lange-Nielsen syndrome (long QT + deafness)CHARGE syndromeDown syndromeAn ECG is not a luxury in bilateral congenital SNHL — it’s prudent. 5️⃣ Thyroid and Metabolic DisordersParticularly:Pendred syndrome (hearing loss + thyroid dysfunction)Iodine metabolism defectsSome inborn errors of metabolismThyroid screening is often overlooked in rural setups.Bonus (Very Common in NICU Graduates)Cerebral palsyAutism spectrum disorderLearning disordersNot rare in children with risk factors like prematurity, hyperbilirubinemia, or perinatal asphyxia. A Practical Pediatric Take-HomeWhen you diagnose congenital hearing impairment, think in 3 directions simultaneously: SCREENING CHECKLISTFor Special Teachers in Hearing-Impaired Schoolsश्रवणदोष असलेल्या मुलांच्या शाळेतील विशेष शिक्षकांसाठी तपासणी यादी (If repeatedly observed, inform parents and advise medical review.)(वारंवार दिसल्यास पालकांना कळवा व वैद्यकीय तपासणी सुचवा.) 1) VISION CONCERNS | दृष्टीसंबंधी अडचणी 2) SPEECH & COMMUNICATION | भाषा व संवाद 3) DEVELOPMENT & LEARNING | विकास व शिक्षण 4) BALANCE & MOTOR SKILLS | समतोल व हालचाल कौशल्य 5) CARDIAC WARNING SIGNS | हृदयासंबंधी लक्षणे 6) GROWTH & THYROID CONCERNS | वाढ व थायरॉईड संदर्भातील अडचणी URGENT REFERRAL NEEDED | तात्काळ डॉक्टरांकडे पाठवा Note for Teachers:If something feels unusual for this child, trust your observation and inform parents and authorities. शिक्षकांसाठी सूचना:मुलामध्ये काही वेगळे किंवा असामान्य वाटल्यास, आपल्या निरीक्षणावर विश्वास ठेवा आणि पालकांना व वरिष्ठाना कळवा. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

Congenital Hearing Loss: कानाबरोबर शरीरातील इतर संकेतही ओळखा Read Post »

“लहान मूल” ही “मोठ्या माणसा”ची छोटी प्रतिकृती नसते!

February 24, 2026

हे बालपणाच्या विज्ञानाचं मूलभूत तत्व आहे.गर्भधारणेच्या पहिल्या दिवसापासून ते मुलगा “पुरुष” आणि मुलगी “स्त्री” होईपर्यंत, हा विचार लागू राहतो.बालपणाच्या प्रत्येक टप्प्यात हे समजून घेणं फार महत्त्वाचं असतं.बालरोगतज्ज्ञांना हे चांगलंच माहीत असतं. पण त्यातील काही गोष्टी पालकांना आणि कुटुंबालाही समजायला हव्यात.मुलांची जबाबदारी घेताना, प्रत्येक टप्प्यात त्यांच्या गरजा, शरीर, मन आणि विकास समजून घेणं आवश्यक असतं. १. शरीररचना आणि कार्यातील फरक (Anatomy and Physiology) २. औषधोपचारातील फरक (Pharmacology) ३. विकासाचे टप्पे (Developmental Stages) जसं फुलपाखराला अंड्यापासून फुलपाखरूपर्यंत टप्पे असतात,तसं माणसाच्या जीवनातही विकासाचे टप्पे असतात: गर्भावस्था०-९ महिनेशरीर व मेंदूची प्राथमिक घडण नवजात०–२८ दिवसश्वसन, तापमान नियंत्रण, स्तनपानशैशव१ महिना – २ वर्षेवेगाने शारीरिक वाढ, भाषा विकास शालेयपूर्व२ – ५ वर्षेहालचाली, सवयी, भावबंध शालेय वय६ – १२ वर्षेबौद्धिक, सामाजिक वाढ किशोरावस्था१२ – १८ वर्षेलैंगिक परिपक्वता, स्व-ओळख तारुण्य व वृद्धावस्थापुढे…जबाबदाऱ्या, मानसिक समतोल ४. मानसिक आणि सामाजिक गरजा जागरूक पालकत्वासाठी टिप: “आजारी पडलं की डॉक्टर” हे जुने धोरण आता पुरेसं नाही.“मुलासाठी डॉक्टर” हेच नव्या काळाचं योग्य धोरण! शुभेच्छा – जागरूक पालकत्व, निरोगी बालपण! – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

“लहान मूल” ही “मोठ्या माणसा”ची छोटी प्रतिकृती नसते! Read Post »

वेडा बहिरा तानाजी आणि शहाणी बहिरी सुनिता

February 7, 2026

तानाजी आणि सुनिता — दोघेही बारा वर्षांचे, ग्रामीण शेतकरी कुटुंबातील, आमच्या मूकबधिर शाळेतील विद्यार्थी. पण दोघांत साम्य इतकंच. तानाजी सगळ्यांचा नावडता, तर सुनिता सगळ्यांची आवडती. एके दिवशी शाळेत खेळताना भांडण झाले. झोंबाझोंबी झाली. तानाजीने सुनिताचा हात खूप जोरात पिरगळला. सुनिता रडू लागली; तिचा हात हलत नव्हता. बाईंनी तानाजीला दोन धपाटे दिले आणि दोघांच्याही आई-वडिलांना शाळेत बोलावले. नेहमीप्रमाणे वाद, आरोप-प्रत्यारोप सुरू झाले. तानाजीच्या वडिलांचा संयम सुटला. प्रकरण माझ्यापर्यंत आले. डॉक्टर म्हणून आणि संस्थेचा अध्यक्ष म्हणून मी लक्ष घातले. त्यांचे म्हणणे होते —“बाईंनी मुलांकडे लक्ष द्यायला हवं होतं. मुलांच्या भांडणात मध्ये पडून तानाजीला न्याय द्यायला हवा होता. सगळे त्याला बाजूला सारतात, त्याच्याशी वाईट वागतात. सुनिता सगळ्यांची लाडकी आहे. शिक्षक पक्षपात करतात. अशा शिक्षकांना शाळेतून काढून टाकायला पाहिजे.” सुनिताचा हात फक्त मुरगळला होता; फ्रॅक्चर किंवा डिसलोकेशन नव्हतं. म्हणजे प्रश्न वैद्यकीय नव्हता — सामाजिक होता. मी दोघांच्याही केस हिस्टरी पाहायचं ठरवलं. पालकांना “लक्ष घालून प्रश्न सोडवीन” असं सांगून घरी पाठवलं. तानाजी : “वेडा बहिरा” म्हणून वाढलेलं बालपण तानाजी पूर्ण बहिरा आहे हे त्याच्या आई-वडिलांना तो चार वर्षांचा होईपर्यंत समजलंच नाही. तो हट्टी आहे, आळशी आहे, ढ आहे असंच ते समजत राहिले. पहिल्या वर्षापर्यंत तो छान होता. दीड वर्षाचा झाल्यावर चालायला-खेळायला लागला. घरात त्याची लहान बहीण लता आली. सुरुवातीला सगळं सुरळीत होतं. लता हसू लागली, आईला प्रतिसाद देऊ लागली. आई तिच्याशी बोलू लागली, खेळू लागली. तानाजी मात्र कोपऱ्यात एकटाच बसू लागला. आई आपल्याकडे दुर्लक्ष करते, असा त्याला राग येऊ लागला. एकदा त्याने दोन वर्षांच्या लताचा हात जोराने पिरगळला. लता रडू लागली; तानाजी मात्र हसू लागला. आई घाबरली. तिने त्याला “वेडा” समजायला सुरुवात केली. आई-वडिलांचे धपाटे सुरू झाले. एकदा पाणवठ्यावर शेजाऱ्यांनी विचारलं, “तुझा तानाजी बहिरा आहे का? अजून बोलत नाही.” आईने रागाने नकार दिला. दूर उभ्या तानाजीला तिने हातवारे करून बोलावलं. तो तिच्याकडे आला. आईला वाटलं — तो ऐकतो. पण प्रत्यक्षात तो हातवाऱ्यांवर प्रतिक्रिया देत होता. लता अंगणवाडीत जाऊ लागली. मित्र-मैत्रिणी, गाणी, खेळ, नाच — तिचं जग रंगत होतं. तानाजी मात्र एकटाच. हळूहळू तो चिडका, आक्रस्ताळा आणि भांडखोर झाला. कुणी त्याला खेळायला घ्यायला तयार नसे. बाजारातील प्रसंग एकदा आईसोबत बाजारात गेल्यावर त्याने नकळत दुकानातील आंबा उचलला आणि खायला लागला. दुकानदाराने “चोर” म्हणून मारायला सुरुवात केली. आईनेही भर बाजारात त्याला मारलं. तो जमिनीवर लोळू लागला, ओरडू लागला. शेवटी आई नरमली. “आणखी एक आंबा घेते, पण घरी चल,” म्हणाली.चुकीच्या वागणुकीला नकळत बक्षीस मिळालं. संध्याकाळी वडिलांना कळल्यावर त्यांनी त्याला मारलं आणि ओरडले —“चार शब्द बोलायला कधी शिकणार? मूर्ख आहेस, नालायक आहेस!” तानाजीला शब्द समजत नव्हते; पण एक गोष्ट समजली — कोणीच मला आवडत नाही. तो घराबाहेर पळून गेला. तासन्‌तास भटकत राहिला. हळूहळू घराबाहेर राहण्याची त्याला सवय लागली. वळणबिंदू शेवटी आई त्याला मूकबधिर शाळेत घेऊन आली. श्रवणचाचणीत तो बहिरा असल्याचं स्पष्ट झालं. पण स्वभाव आड येत होता. तो सगळ्यांशी भांडायचा. त्याचे वडील म्हणाले — “शाळेतून काढून टाका. गोट्या खेळत बसेल दिवसभर.” माझ्या लक्षात आलं — गोट्या खेळणं हीच त्याची क्षमता आहे.मी शाळेत गोट्यांच्या स्पर्धा घेतल्या. तानाजी पहिला आला. मग पतंग, कबड्डी, खो-खो, मलखांब — सर्व खेळांत तो पुढे राहिला. जिल्हास्तरीय स्पर्धेतही त्याला बक्षीस मिळालं. बक्षीस घेताना त्याच्या वडिलांच्या डोळ्यांत पाणी होतं. त्यात “धन्यवाद” होता. त्याचा फोटो वर्तमानपत्रात छापून आला. कुटुंबाला ओळख मिळाली. तानाजीचा आत्मविश्वास वाढला.आता तो “वेडा बहिरा तानाजी” राहिला नव्हता. सुनिता : योग्य वेळी मिळालेली साथ सुनिता दहा महिन्यांची असताना तिचा सात वर्षांचा भाऊ लक्ष्मणाने लक्षात आणलं की ती आवाजाला प्रतिसाद देत नाही. घरच्यांनी तपासणी केली. पुनर्वसन केंद्रात श्रवणचाचणी झाली — ती बहिरी असल्याचं निश्चित झालं. केंद्रात पालकांना मार्गदर्शन मिळालं. घरात सांकेतिक भाषा वापरायला सुरुवात झाली. खुणांसोबत शब्दही बोलले जाऊ लागले. हळूहळू तिला ओठांच्या हालचालींवरून शब्द ओळखता येऊ लागले. पाचव्या वर्षी ती काही शब्द ओठवाचनाने आणि शेकडो शब्द सांकेतिक भाषेत समजू लागली. ती आनंदी, सक्रिय, हुशार होती. मी तिची बुद्धिमत्ता चाचणी घेतली — आय.क्यू. १२१. सामाजिक कौशल्येही उत्तम. आम्ही बहुसंवेदी (multi-sensory) शिक्षणपद्धती वापरली — दृष्टी, स्पर्श, वास, चव यांच्या माध्यमातून जगाची माहिती दिली. आज ती शाळेतील सर्वांत हुशार विद्यार्थिनी आहे — अभ्यास, वाचन, हस्ताक्षर, चित्रकला, नृत्य, खेळ सगळ्यात पुढे. योग्य संधी मिळाली तर ती डॉक्टर किंवा नर्स होऊ शकते. पालकांसाठी काही सूचना ही कथा आपल्याला एक साधा पण महत्त्वाचा धडा देते —अपंगत्वापेक्षा मोठी समस्या म्हणजे गैरसमज, दुर्लक्ष आणि चुकीची वागणूक.आणि योग्य वेळी मिळालेली समजूत, प्रेम आणि संधी एखाद्या मुलाचं संपूर्ण आयुष्य बदलू शकते. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

वेडा बहिरा तानाजी आणि शहाणी बहिरी सुनिता Read Post »

A father encourages his baby to take first steps on a sunny day in a park, barefoot on green grass.

Walking Is Biology and Physics, Not a Calendar

January 25, 2026

मुलं चालायला शिकतात वयानुसार नाही, तर शरीर तयार झाल्यावर. “चालायचं वय आलं” म्हणून मुलं चालायला लागत नाहीत.मुलांचं शरीर स्वतःचं वजन पेलायला तयार झालं,की मुलं चालायला लागतात. चालण्यासाठी मुलांच्या शरीराला लागते: हे सगळे घटक सहसा ठराविक वजनावर एकत्र येतात,वयावर नाही.अनेक मुलं सुमारे ८ किलो वजन झाल्यावर चालायला लागतात. ही जादू नाही.हे भौतिकशास्त्र + जीवशास्त्र यांचं गणित जुळणं आहे. म्हणूनच: विकसनात्मक टप्पे (developmental milestones)हे मार्गदर्शक आहेत, आदेश नाहीत.ते लोकसंख्येसाठी उपयुक्त असतात,पण प्रत्येक मूल चालतंते शरीर तयार झाल्यावर —डेव्हलपमेंटल चार्ट पाहून नाही. Children learn to walk not according to age, but when the body is ready. Children do not start walking because the “walking age” has arrived.They start walking when their body becomes ready to carry its own weight. For walking, the child’s body needs: All these factors usually come together at a certain body weight, not at a certain age.Many children start walking when they reach around 8 kg body weight. This is not magic.This is the matching of physics and biology. That is why: Developmental milestones are guidelines, not rules.They are useful for population-level assessment,but each child walks when the body is ready,not when a developmental chart says so. – विद्यावाचस्पति डॉ. अनिल मोकाशी (बालरोगतज्ञ)एमबीबीएस, एमडी, डीसीएच, एफआयएपी,पीएचडी (मुलांची वाढ व विकास)

Walking Is Biology and Physics, Not a Calendar Read Post »